Πίσω στο σχολείο (;)
Κάθε χρόνο τέτοια εποχή σκέφτομαι να γράψω αυτό το post αλλά το αποφεύγω... Φέτος, αφού η Ιόλη είναι πια Γυμνάσιο (Β' τάξη) αποφάσισα πως ήρθε η ώρα. Πίσω στο σχολείο λοιπόν! Ή και όχι...
Η πρώτη λέξη που μου έρχεται στο μυαλό όταν σκέφτομαι το σχολείο (πάντα σε σχέση με την Ιόλη) είναι ματαίωση. Το σχολείο πολύ συχνά μου προκαλούσε αυτό το συναίσθημα και είμαι σίγουρη πως κάποια στιγμή το ίδιο αισθανόταν και η Ιόλη. Πραγματικά ούτε το ίδιο το σύνδρομο της δεν μου έχει προκαλέσει τόσα επαναλαμβανόμενα αρνητικά συναισθήματα. Φυσικά υπήρχαν περίοδοι που είχαμε μεγάλες προκλήσεις λόγω του συνδρόμου της και εννοείται πως έχω νιώσει μεγάλη απογοήτευση, φόβο και ανησυχία, αλλά ευτυχώς ξεπεράσαμε (προς το παρόν) αυτές τις δύσκολες στιγμές.
Αντιθέτως, το σχολείο ήταν πάντα ένα άλυτο πρόβλημα, κάτι που όσο και να προσπάθησα δεν μπόρεσα ποτέ να νιώσω απόλυτα ότι η Ιόλη είναι κάπου καλά, ότι το πλαίσιο αυτό της ταιριάζει. Αναφέρομαι στο δημόσιο σχολείο και στις επιλογές που υπήρχαν διαθέσιμες. Από την άλλη, το "σχολείο του σπιτιού" το οποίο ουσιαστικά επιλέξαμε είναι μια άλλη συζήτηση, ακαδημαϊκά είναι ότι καλύτερο θα μπορούσαμε να κάνουμε γι' αυτή. Αλλά σχολείο δεν είναι μόνο τα μαθήματα, είναι η κοινωνικοποίηση, οι διαπροσωπικές σχέσεις, το αίσθημα του να ανήκεις κάπου. Σε αυτό το κομμάτι φοβάμαι πως την απογοητεύσαμε και εμείς, αλλά κυρίως το κράτος και το δημόσιο σχολείο.
Ας κάνω μια μικρή ανασκόπηση για τα μαθητικά της χρόνια μέχρι τώρα, για να καταλάβετε καλύτερα. Όταν η Ιόλη ήταν να ξεκινήσει προνήπιο, την τότε εποχή η έννοια της Συμπερίληψης δεν ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη και φυσικά το ΚΕΔΑΣΥ μας έγραψε σύσταση για ειδικό σχολείο, μάλιστα για ένα συγκεκριμένο ειδικό που έστελναν τα παιδιά με αναπηρία που είχαν και κινητικά θέματα. Παράλληλα είχα κάνει και εγώ μια έρευνα, τόσο στο νήπιο της γειτονιάς (που τότε σίγουρα θα μπορούσε να είχε παρακολουθήσει με ιδιωτική παράλληλη), όσο και σε ένα άλλο δημόσιο ειδικό που είχε καλή φήμη. Παντού βρήκα κλειστές πόρτες, με διάφορα προσχήματα, στο γενικό ότι πρέπει να μας παραπέμψουν εκεί από το ΚΕΔΑΣΥ και ότι δε θα μπορεί να παρακολουθήσει την τάξη ακαδημαϊκά (στο προνήπιο - νήπιο!), στο ειδικό ότι δεν είχαν αρκετούς βοηθούς για να την υποστηρίξουν και φυσικά για ιδιωτικό βοηθό ούτε λόγος!
Επειδή εκείνη τη χρονιά έγινε και ένα μπέρδεμα με το ειδικό για κινητικά που μας είχαν συστήσει, τελικά αποφασίσαμε να τη στείλουμε σε ιδιωτικό γενικό παιδικό σταθμό με ιδιωτική παράλληλη. Εκεί ήταν πολύ καλά από θέμα συμπερίληψης αφού την αγκάλιασαν τόσο τα παιδιά, όσο και οι δασκάλες. Φυσικά, μεγάλο ρόλο έπαιξε και η παράλληλη που ήταν η τότε λογοθεραπεύτρια της και αγαπημένη μας φίλη. Δυστυχώς πήγε εκεί για μερικούς μόνο μήνες, γιατί εκτός από τις συνηθισμένες ιωσούλες τσίμπησε και μια λοίμωξη λόγω μικροβίου που την οδήγησε στο νοσοκομείο και αποφασίσαμε να συνεχίσει την ύλη νηπιαγωγείου με τη λογοθεραπεύτρια της στο σπίτι για εκείνη τη χρονιά.
Τον επόμενο χρόνο ξεκίνησε νηπιαγωγείο στο ειδικό για κινητικά όπου πήγε για δύο χρόνια και ενώ στην αρχή ήμουν σκεπτική, λόγω κάποιων διαφορετικών απόψεων που είχα με το νηπιαγωγό, τελικά ήταν όμορφες χρονιές για την Ιόλη, τόσο από ακαδημαϊκή άποψη, όσο και από κοινωνικοποίηση, αφού έκαναν διάφορες ευχάριστες δραστηριότητες εντός και εκτός σχολείου για να αλληλεπιδρούν τα παιδιά. Να σημειώσω ακόμα ότι υπήρχε ποικιλομορφία ως προς τις ικανότητες και τις ανάγκες των παιδιών, κάτι που θεωρώ πολύ σημαντικό και θετικό να συμβαίνει σε όλες τις τάξεις των ειδικών σχολείων. Παράλληλα η Ιόλη έκανε και μαθήματα επικοινωνίας και αλφαβητισμού στο σπίτι με τη λογοθεραπεύτρια της.
Συνέχισε στο ίδιο Δημοτικό (ειδικό για παιδιά με αναπηρία και κινητικά θέματα). Εδώ δεν υπήρχε η ίδια ποικιλομορφία αλλά και πάλι, όσο ασχολούνταν οι δάσκαλοι με τα παιδιά, υπήρχε ένα καλό κλίμα και αλληλεπίδραση μεταξύ των παιδιών και γενικά οι πρώτες τάξεις του Δημοτικού ήταν καλές από αυτή την άποψη. Ως προς το ακαδημαϊκό κομμάτι δεν γίνονταν πολλά πράγματα, ενώ για όλο το Δημοτικό τα παιδιά διδάσκονταν ύλη νηπιαγωγείου. Προσωπικά δεν ήμουν απόλυτα ικανοποιημένη ποτέ, γιατί ενώ κάθε χρονιά πήγαινα και τους έδειχνα τον τρόπο που επικοινωνεί και τι θα ήθελα να δουλέψουν για την επικοινωνία (για τη μάθηση το είχα ξεχάσει το θέμα - εκεί είχαμε θεμελιώδεις διαφορές στις πεποιθήσεις μας για το τι προοπτικές έχει), είχα βρει ανταπόκριση μόνο από συγκεκριμένα άτομα και όχι κάθε χρονιά. Όπως και να έχει, το είχαμε αποδεχτεί, αφού η Ιόλη έκανε σπίτι μαθήματα και όσο ήταν χαρούμενη να πηγαίνει, ήμασταν και εμείς χαρούμενοι.
Νομίζω τα πράγματα άλλαξαν προς το χειρότερο από τον covid και μετά. Αρχικά είχαμε και εμείς άγχος και δεν την στέλναμε, αλλά όταν τη στείλαμε τελικά, οι δασκάλες δεν έδειχναν τον ίδιο ζήλο να βοηθήσουν τα παιδιά να αλληλεπιδρούν. Επιπλέον, σταμάτησαν εντελώς να πηγαίνουν τα παιδιά εκδρομές, θέατρο, βόλτες στα μαγαζιά κλπ, κάτι που της άρεσε πολύ. Τότε ήταν που η Ιόλη άρχισε να λέει ότι βαριόταν να πηγαίνει σχολείο και ήταν κακόκεφη. Ως συνέπεια και εμείς δεν ήμασταν και πολύ τυπικοί για να τη στέλνουμε. Για να μην είμαι εντελώς άδικη, από δέκα ετών που άρχισαν κάποιες ενοχλήσεις σαν κολικοί, το καθημερινό πρόγραμμα στο σχολείο, ήταν έτσι κι αλλιώς δύσκολο, γιατί έπρεπε να είναι σε αυστηρό πρόγραμμα με το φαγητό, την κίνηση και την τουαλέτα για να αποφεύγεται η πιθανότητα κολικού. Τα τελευταία χρόνια του Δημοτικού είχε και κάποια άλλα πιο σοβαρά θέματα υγείας, οπότε απλά δεν άξιζε τον κόπο πια. Να σημειώσω όμως, ότι εκτός από κάποιες περιόδους που ήταν δύσκολες, η Ιόλη συνέχισε να προοδεύει στο "σχολείο του σπιτιού".
Όταν ήρθε η ώρα να πάει Γυμνάσιο, ήταν ήδη προδιαγεγραμμένο πού θα πήγαινε, αφού στην πόλη μας υπάρχει μόνο ένα πλαίσιο για ΟΛΑ τα ΑΜΕΑ, εκτός από τα πολύ λειτουργικά άτομα που έχουν περισσότερες επιλογές. Διαβάζοντας την αξιολόγηση της που έγραψαν για το Γυμνάσιο, δεν ήξερα αν έπρεπε να γελάσω ή να κλάψω. Στο τέλος την άφησα στην άκρη, θα μπορούσα να την πετάξω, τόσο άχρηστο χαρτί μου φάνηκε. Οι αξιολογητές, που δεν την είχαν εξετάσει, απλά έκαναν μαζί μας μια συζήτηση, είχαν αντιγράψει μια παλιά αξιολόγηση που είχε κάνει το σχολείο για την Ιόλη στην Πρώτη Δημοτικού. Ότι ξέρει τα περισσότερα γράμματα και τους αριθμούς και στο νέο σχολείο, στο Γυμνάσιο, θα μάθαινε και άλλες χρήσιμες έννοιες όπως τα χρώματα, τα σχήματα κλπ, έννοιες από την ύλη νηπιαγωγείου δηλαδή που θα τη δίδασκαν εκεί.
Μιλάμε για ένα παιδί, τώρα έφηβη, που είχε καλή κατανόηση των εννοιών νηπιαγωγείου όταν ήταν στο νηπιαγωγείο, μέχρι τη Δευτέρα Δημοτικού ήξερε να διαβάζει και να γράφει με εναλλακτικά μέσα, μέχρι την Τετάρτη μπορούσε να κατανοεί καλά το κείμενο και να απαντάει σε ερωτήσεις συναγωγής συμπεράσματος (inference questions), δηλαδή ερωτήσεις για τις οποίες δεν απαιτείται μόνο καλή ανάγνωση, αλλά και αντίληψη και σκέψη. Και φέτος, στο "σχολείο του σπιτιού" θα διδαχθεί Γλώσσα Α' Γυμνασίου γιατί έχει ολοκληρώσει την αντίστοιχη ύλη του Δημοτικού. Στο δικό της χρόνο και με πολλές προσαρμογές (κυρίως στον τρόπο που δείχνει τι έχει μάθει), με την αγαπημένη της δασκάλα που πιστεύει στην Ιόλη όσο και εμείς.
Στο δημόσιο ειδικό πλαίσιο δεν θα πάει και ούτε υπάρχουν άλλες επιλογές στην πόλη μας, την έχουμε δηλώσει κατ' οίκον, για πολλούς λόγους. Δεν είναι μόνο ότι είναι ένα ακόμα πλαίσιο που δεν ταιριάζει στις ικανότητες, τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες της, αλλά το συγκεκριμένο κτήριο είναι ακατάλληλο γενικότερα. Το θέμα έχει πάρει πολλές φορές δημοσιότητα, όλοι γνωρίζουν για τη μη καταλληλότητα του δανεικού αυτού κτηρίου, τους παλιούς και πολύ μικρούς χώρους, ο Σύλλογος γονέων και κηδεμόνων έχει διαμαρτυρηθεί επανειλημμένα, οι "αρμόδιες αρχές" έχουν ενημερωθεί, αλλά δεν γίνεται τίποτα.
Εδώ θέλω να κάνω και μια παρένθεση, για πολλά χρόνια, υποστηρίζαμε την Ιόλη και στο θέμα της κοινωνικοποίησης. Από μικρή είτε εγώ είτε ο πατέρας της, την βοηθούσαμε έτσι ώστε να συμμετέχει στα παιχνίδια που έπαιζαν τα παιδιά της γειτονιάς μας, με το δικό της τρόπο. Άλλοτε πιο ενεργά και άλλοτε απλά με το να είναι παρούσα. Για κάποιες χρονιές μάλιστα είχαμε κάνει και μια άτυπη Λέσχη επιτραπέζιων, όπου παίζαμε όλοι μαζί και η Ιόλη συμμετείχε με τη δική μου υποστήριξη. Εγώ ήμουν εκεί ως βοηθός επικοινωνίας και τη βοηθούσα να έχει πρόσβαση στο παιχνίδι, αλλά οι επιλογές ήταν δικές της. Θέλω να πιστεύω ότι με αυτή τη "συμπερίληψη", δεν ήταν πια στα μάτια των άλλων ένα τόσο διαφορετικό παιδί, αλλά μια άξια συμπαίκτης και φίλη.
Έτσι, ενώ ξεκινήσαμε με κάποιες εσφαλμένες εντυπώσεις, όπως την ερώτηση "η Ιόλη καταλαβαίνει αυτά που λέμε;", καταλήξαμε στο "η Ιόλη είναι έξυπνη", ή ένα από τα αγαπημένα μου, αλλά και γλυκόπικρο, που της είχε πει ένα κορίτσι "Είσαι πολύ πονηρή, αν δεν είχες αναπηρία εμείς οι δύο θα κάναμε πολλές σκανταλιές μαζί". Από τότε έχουν περάσει κάποια χρόνια και προέκυψαν κάποια θέματα υγείας, μια μετακόμιση φίλων, πολύ περισσότερες υποχρεώσεις για όλους, οπότε οι σχέσεις των παιδιών έχουν αλλάξει, αλλά συνεχίζω να ψάχνω τρόπους έτσι ώστε να μπορεί να συμμετέχει σε δραστηριότητες με συνομήλικους της. Από εδώ και πέρα, οι προσπάθειές μας θα είναι να συμμετέχει σε κάποιο πλαίσιο τύπου ΚΔΑΠ για να μπορεί να συναναστρέφεται με άτομα της ηλικίας της.
Τα έχω αποδεχτεί όλα αυτά, το ότι το δημόσιο σχολείο έχει απογοητεύσει την Ιόλη και ότι η κοινωνικοποίηση της με συνομήλικους είναι πια δύσκολη... Στο κάτω κάτω αυτό που με ενδιαφέρει πάνω από όλα είναι να είναι υγιής και ευτυχισμένη. Αλλά δεν παύω να νιώθω μια θλίψη, ιδίως αυτή την εποχή, όταν ακούω ιστορίες (κυρίως από το εξωτερικό) για επιτυχημένη συμπερίληψη ατόμων με σύνθετες αναπηρίες, όπως η Ιόλη, ή ακόμα και για ειδικά σχολεία που όμως υποστηρίζουν ουσιαστικά τα παιδιά ως προς την επικοινωνία και την κατάκτηση νέων δεξιοτήτων, αλλά και τη μάθηση και τις μεταξύ τους σχέσεις. Για να μη μιλάω μόνο για τα δικά μου συναισθήματα, η Ιόλη αν και δεν το δείχνει όπως εμείς, έχει μεγάλη ανάγκη αυτή την κοινωνικοποίηση, αρκετές φορές αναφέρει ότι θέλει να κάνει παρέα με κάποιο φίλο και όταν πάει ΚΔΑΠ είναι χαρούμενη που συναναστρέφεται με τα παιδιά. Μια φορά, σε μια εποχή που ήμασταν δύσκολα σε αυτό το θέμα, είχε μπορέσει να μου πει "Εγώ θέλω φιλία, μου αρέσει πάντα να έχω. Δεν μπορώ να έχω, δύσκολο έχω είναι αυτό".
Δεν ξέρω αν έχει κάτι να προσφέρει η ιστορία μας, μια ιστορία ανάμεσα σε πολλές άλλες παρόμοιες, ιστορίες παιδιών που είναι αόρατα στο σχολείο και στην κοινωνία. Και ενώ τα τελευταία χρόνια, τουλάχιστον για το Δημοτικό, υπάρχει μεγαλύτερη διάθεση για συμπερίληψη, τα προβλήματα είναι πολλά : μη προσβάσιμα σχολεία για κινητικές αναπηρίες, μηδαμινή εκπαίδευση και πόροι στους εκπαιδευτικούς, απαρχαιωμένες αντιλήψεις για την αναπηρία, παιδιά με αναπηρία που συμπεριλαμβάνονται αλλά δεν ενσωματώνονται πραγματικά στη γενική τάξη και άλλα πολλά, ακόμα και κακοποίηση παιδιών σε ειδικά σχολεία...
Μου είχε κάνει εντύπωση μια "συνομιλία" μεταξύ δασκάλων γενικών σχολείων την οποία διάβασα τυχαία σε ένα κοινωνικό δίκτυο. Η δημοσίευση καθώς και η πλειονότητα των σχολίων από κάτω ήταν πόσο δύσκολη είναι η συμπερίληψη σε τάξεις με πάρα πολλά παιδιά και πως θα ήταν προτιμότερο τα παιδιά με διαγνώσεις να διδάσκονται εκτός τάξης στα κύρια μαθήματα. Αυτό που μου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση ήταν ότι δεν μιλούσαν για πολύ συνθέτες αναπηρίες αλλά για διαγνώσεις όπως ΔΕΠΥ και μαθησιακές δυσκολίες, δηλαδή παιδιά που και τα παλιότερα χρόνια βρίσκονταν στη γενική τάξη, απλά τότε ήταν τα "ζωηρά" παιδιά και δεν υπήρχε η γνώση που υπάρχει τώρα για το πώς μπορεί ο εκπαιδευτικός να τα βοηθήσει. Ίσως είμαι υπερβολική αλλά μου φάνηκε σαν να ήθελαν να διαχωρίσουν τους καλούς μαθητές και τα εύκολα παιδιά από όλα τα άλλα που τους προκαλούν δυσκολία.
Δεν είναι ότι δεν καταλαβαίνω την αγανάκτηση τους για το να έχουν μια τάξη με 25 παιδιά, εκ των οποίων 2-3 με διαγνώσεις και χωρίς πραγματική υποστήριξη από το κράτος, αλλά η περιθωριοποίηση παραπέμπει σε νοοτροπία ότι μόνο οι άριστοι αξίζουν. Δεν καταλαβαίνουν ότι τα νευροτυπικά παιδιά έχουν και αυτά ανάγκη να συναναστρέφονται το διαφορετικό, να υπάρχει ποικιλομορφία στην τάξη, χωρίς να βάζουμε ταμπέλες, έτσι ώστε να μάθουν την ενσυναίσθηση στην πράξη και όχι μόνο στη θεωρία και να καταλάβουν ότι όλοι είμαστε διαφορετικοί μεταξύ μας. Να μη γίνουν μόνο άριστοι μαθητές, αλλά κυρίως καλοί άνθρωποι. Επίσης αναγνωρίζω το ότι κάποια παιδιά με αναπηρία επωφελούνται από την 1-1 διδασκαλία και θα μπορούσαν για κάποιες ώρες να φεύγουν από την τάξη για να δουλέψουν τα δύσκολα μαθήματα, αλλά οπωσδήποτε αυτό θα πρέπει να γίνεται με γνώμονα το καλό και την επιθυμία του παιδιού και όχι την ευκολία του δασκάλου.
Αν λοιπόν θεωρούν ένα παιδί με ΔΕΠΥ μεγάλο βάρος για να βρίσκεται στην τάξη τους, δεν μπορώ ούτε να σκεφτώ τι γνώμη θα είχαν για την Ιόλη και άλλα παιδιά που δεν μπορούν να συμβαδίσουν και να προσαρμοστούν στον τυπικό τρόπο εκπαίδευσης, για τα παιδιά που χαρακτηρίζονται ως "χαμηλής λειτουργικότητας". Δεν μου αρέσουν καθόλου οι χαρακτηρισμοί "χαμηλής ή υψηλής λειτουργικότητας" γιατί συνήθως είναι ένα μέτρο που συγκρίνει πόσο κοντά είναι ένα παιδί με ένα νευροτυπικό παιδί, αναπτυξιακά, ψυχοκινητικά κλπ. Δεν εκφράζει στην ουσία τις ανάγκες ή τις δυνατότητες του κάθε ατόμου. Τους αναφέρω απλά για να καταλάβετε για ποια παιδιά μιλάω. Για τα παιδιά που συνήθως είναι μη λεκτικά, δεν μπορούν να εκφραστούν εύκολα, δεν μπορούν εύκολα να δείξουν όσα ξέρουν, έχουν μικρή ή καθόλου δυνατότητα αυτοεξυπηρέτησης, μπορεί να έχουν κινητικά προβλήματα, ή να μην έχουν μεγάλο αυτοέλεγχο, ή να έχουν νοητική υστέρηση κλπ.
Αυτό που δεν καταλαβαίνουν συνήθως οι εκπαιδευτικοί είναι ότι ακόμα και στα παιδιά με σύνθετες ανάγκες, υπάρχουν τρόποι για να τους μάθουν να επικοινωνούν, να διαβάζουν και να γράφουν. Μπορούν να τα φέρουν σε επαφή με περισσότερες γνώσεις για τον κόσμο τους, πέραν από τα χρώματα, τα σχήματα, τον κύκλο ζωής της πεταλούδας ή τον κύκλο του νερού.
Και ενώ κάποιες φορές τα νευροδιαφορετικά άτομα έχουν ανάγκη από γνωστά και δοκιμασμένα ερεθίσματα, κάποια ταινία, βιβλίο ή ασχολία που αγαπούν από μικρά, αυτό δε σημαίνει ότι το σχολείο πρέπει να θεωρεί ότι δεν μπορούν να μάθουν και κάτι πιο σύνθετο με προσαρμοσμένο τρόπο.
Γιατί με το που βλέπουμε μια έφηβη σαν την Ιόλη να θεωρούμε ότι της αρέσουν τα Ζουζούνια και η Bluey, ενώ μπορεί να της αρέσει ο Damiano, η Wednesday και το Stranger Things; Γιατί να θεωρούμε ότι θέλει να διαβάσει μόνο βιβλία προσχολικής ηλικίας, ενώ βρίσκει πολύ ενδιαφέρον το βιβλίο Φωτιά του Κουτσάκη που είναι εμπνευσμένο από τα γεγονότα της Marfin; Γιατί να νομίζουμε ότι θέλει να ακούσει (για μια ακόμα φορά) για τον κύκλο του νερού, όταν έχει ήδη διδαχθεί για την κλιματική αλλαγή, την μετακίνηση των πληθυσμών στην αρχαιότητα, τι είναι το Σύνταγμα και η Δημοκρατία;
Το κάθε παιδί σίγουρα είναι διαφορετικό, το παράδειγμα μου δεν έχει σκοπό να υποτιμήσει τα μεγαλύτερα άτομα που βρίσκουν ανακούφιση σε ερεθίσματα που προορίζονται για μικρότερα παιδιά (και η Ιόλη βρίσκει ανακούφιση σε παιδικές ταινίες της Disney, κάποιες τις λατρεύω και εγώ, αλλά έχω βαρεθεί να τις βλέπω), αλλά να δείξει ότι οι εκπαιδευτικοί δεν πρέπει να προτρέχουν να βγάλουν γενικά συμπεράσματα, προτού γνωρίσουν ένα συγκεκριμένο άτομο. Γι' αυτό είναι απαραίτητο για τους εκπαιδευτικούς να ακούν και να παίρνουν σοβαρά υπόψη και τους γονείς, που γνωρίζουν καλύτερα τα παιδιά τους από οποιονδήποτε άλλο.
Μπορούμε ακόμα και σε παιδιά με σύνθετες διαγνώσεις να τους δώσουμε ερεθίσματα που ταιριάζουν περισσότερο με την ηλικία τους, κρατώντας φυσικά και ερεθίσματα που τα κάνουν να νιώθουν πιο "οικεία". Αρκεί να έχουμε ανοικτό μυαλό και όρεξη να ψάξουμε και να μάθουμε τρόπους για να τα υποστηρίξουμε. Στο εξωτερικό συμβαίνουν αυτά τα πράγματα, το ίδιο και στην Ελλάδα (σιγά σιγά και από λίγους, αλλά όλο και περισσότερους ανθρώπους). Ας μην μένουμε λοιπόν σε απαρχαιωμένες αντιλήψεις και μεθόδους.
Όποιος έχει ενδιαφέρον για την εναλλακτική επικοινωνία, αλλά και την εκπαίδευση γενικότερα, πιστεύω πως πρέπει να διαβάσει το βιβλίο "Οι λέξεις της Μέλοντι" (Out of My Mind) της Sharon Draper. Η ιστορία, η οποία δεν βασίζεται σε κάποιο υπαρκτό άτομο αλλά είναι πολύ ρεαλιστική παρουσιάζει, μεταξύ άλλων, τις συνθήκες για τα μη λεκτικά άτομα στα σχολεία της Αμερικής τουλάχιστον 20 χρόνια πριν. Παρόλα αυτά φαίνεται πολύ οικεία για την Ελλάδα του σήμερα, ίσως στην Ελλάδα να είμαστε ακόμα αρκετά πιο πίσω και από αυτό που περιγράφεται.
