Ανάγνωση βιβλίων με αρχάριους χρήστες εναλλακτικής επικοινωνίας

Με την Ιόλη δουλεύουμε συνήθως βιβλία με αρκετό κείμενο και κάνουμε modeling πιο σωστές προτάσεις, γι' αυτό θέλω να δείξω πώς θα δούλευα με χρήστες εναλλακτικής επικοινωνίας που είναι σε πιο αρχικό στάδιο.

Αρχικά θα επέλεγα λίγο διαφορετικά βιβλία. Θα έψαχνα για βιβλία με μικρότερο κείμενο, με περισσότερες βασικές λέξεις και αν είναι δυνατόν με επαναλαμβανόμενο κείμενο. Δεν έχω βρει πολλά βιβλία με αυτά τα χαρακτηριστικά και τα περισσότερα βιβλία που θα φέρω ως παράδειγμα είναι λίγο παλιά. Σίγουρα υπάρχουν και άλλα που είναι πιο καινούργια.

Φυσικά δεν εννοώ ότι ένα άτομο πρέπει να διαβάζει βιβλία μόνο με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ή μόνο σε ένα αναγνωστικό επίπεδο. Μιλάω καθαρά για βιβλία που είναι πιο εύκολο να χρησιμοποιηθούν κατά τη διαδικασία του shared reading και του modeling και μπορούν να βοηθήσουν στην εκμάθηση του λεξιλογίου επικοινωνίας. Αλλιώς ένα άτομο μπορεί να διαβάζει διάφορα είδη βιβλίων και σε διάφορα επίπεδα ανάγνωσης, ανάλογα πάντα και με τις προτιμήσεις του.

Τα βιβλία του Eric Carle έχουν ωραίες εικόνες και εύκολο επαναλαμβανόμενο κείμενο. Εμείς είχαμε το "Πες μου καφέ αρκούδα τι βλέπεις", το οποίο είναι κλασσικό για modeling σε αρχάριους χρήστες. Παρόλα αυτά της Ιόλης δεν της άρεσε. Η προτίμηση του χρήστη έχει τη μεγαλύτερη σημασία στην επιλογή των βιβλίων. Ένα βιβλίο του ίδιου συγγραφέα που θα της φαινόταν πιο ενδιαφέρον, αλλά δεν το είχαμε και έχει πολύ χρήσιμο λεξιλόγιο για modeling, είναι το "Μια κάμπια πολύ πεινασμένη".

Κάποια από αυτά που άρεσαν πολύ στην Ιόλη και ταυτόχρονα διευκόλυναν και εμένα ήταν τα ακόλουθα:

Πώς να κρύψεις ένα λιοντάρι, Helen Stephens - έχει πολλές βασικές λέξεις: περιγραφές, θέσεις, συναισθήματα, ενέργειες.

Η Χρυσομαλλούσα και οι τρεις αρκούδες, εκδ. Susaeta - έχει πολλές βασικές λέξεις: καθημερινές ενέργειες, περιγραφές, αντικείμενα σπιτιού.

Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων. Στην κουνελότρυπα, εκδόσεις Πατάκη - έχει φοβερή εικονογράφηση και πολλές βασικές λέξεις: ενέργειες, περιγραφές, ποσότητες.

Η πριγκίπισσα Δυσκολούλα, Ευγένιος Τριβιζάς - είναι τέλειο για modeling στις περιγραφές ανθρώπων (στο πρώτο μέρος) και αντικειμένων (στο δεύτερο μέρος), έχει επαναλαμβανόμενο κείμενο.

Αυτό το βιβλίο έφαγε το σκύλο μου, Richard Byrne - αλληλεπιδραστικό με επαναλαμβανόμενο κείμενο. Κάποιες λέξεις που χρησιμοποιεί δεν είναι βασικές π.χ. εξαφανίστηκε, αλλά μπορούμε να τις δείξουμε περιγραφικά στο modeling "δεν είναι εδώ". Είναι ωραίο για να κάνουμε ερωτήσεις "Πού είναι;", "Πού πάει;", "Τι κάνει;" κλπ..

Ουπς, Oliver Jeffers - επαναλαμβανόμενο κείμενο, καθημερινά αντικείμενα/ουσιαστικά. Επίσης μπορούμε να πούμε κάποια πράγματα περιγραφικά, π.χ. αυτό που λέει "σκάλωσαν στο δέντρο", μπορούμε να το κάνουμε modeling "πάνω στο δέντρο".

Σειρά Μελισσάκια, εκδόσεις Πατάκη - μικρά βιβλία με πληροφορίες για τη φύση, με μικρό κατανοητό κείμενο και όμορφη εικονογράφηση.

Εκτός από τα παραπάνω, για αρχάριους χρήστες θεωρώ ότι ταιριάζουν πολύ και δύο βιβλία από αυτά που δουλέψαμε φέτος, το "Φίλοι πάνω κάτω", των Άγγελος Αγγέλου και Έμη Σίνη και το "Από μέσα μου", του Θοδωρή Παπαϊωάννου, που έχουν πολλές βασικές λέξεις.

Αυτά τα βιβλία απευθύνονται σε παιδιά, αν ένας αρχάριος χρήστης εναλλακτικής επικοινωνίας είναι έφηβος ή ενήλικας αλλά χρειάζεται βιβλία με μικρό επαναλαμβανόμενο κείμενο και βασικές λέξεις, τότε ίσως είναι καλή ιδέα να φτιάξουμε δικά μας βιβλία. Μπορούμε να φτιάξουμε βιβλία που να μιλάνε για την οικογένεια μας, για το τι κάναμε το καλοκαίρι, για τα ενδιαφέροντα του χρήστη, κάποιον αγαπημένο χαρακτήρα, τραγουδιστή κ.α.. Τέτοια βιβλία είναι εύκολο να φτιαχτούν με φωτογραφίες μας ή εικόνες από το διαδίκτυο σε ένα πρόγραμμα όπως το PowerPoint. Μεγάλη ποικιλία από έτοιμα τέτοια βιβλία υπάρχει στο site Tarheelreader.org. Είναι στα αγγλικά, αλλά μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε ως πρότυπα ή να πάρουμε ιδέες. Όταν είμαστε μέσα σε ένα βιβλίο, πατώντας το κουμπί settings πάνω δεξιά, μας δίνει την δυνατότητα να κατεβάσουμε το βιβλίο σε μορφή που μπορούμε να το επεξεργαστούμε (download).

Στο modeling μπορεί να μας βοηθήσει και η εικονογράφηση, ανεξάρτητα από το κείμενο. Μπορούμε δηλαδή να σχολιάζουμε και να κάνουμε modeling και με βάση τις εικόνες. Να περιγράφουμε τι βλέπουμε, τι κάνει κάποιος ήρωας, τη γνώμη μας για αυτό που βλέπουμε κ.α..

Στη συνέχεια θα περιγράψω πώς μπορούμε να δουλέψουμε με έναν αρχάριο χρήστη το "Πώς να κρύψεις ένα λιοντάρι". Αυτό το βιβλίο έχει πολλές βασικές λέξεις διαφόρων ειδών, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να τις κάνουμε όλες modeling σε ένα διάβασμα. Κάτι τέτοιο θα κούραζε έναν αρχάριο χρήστη. Μπορούμε να κάνουμε πολλά διαβάσματα του βιβλίου και κάθε φορά να ασχολούμαστε με κάτι διαφορετικό. Επίσης αν δεν μπορούμε να ολοκληρώσουμε όλο το βιβλίο σε ένα διάβασμα δεν πειράζει.

Για παράδειγμα, την πρώτη φορά μπορούμε να κάνουμε modeling μόνο τον τίτλο "πώς κρύβω λιοντάρι" και απλά να διαβάσουμε το βιβλίο χωρίς modeling.

Ή μπορεί να δούμε μόνο τις εικόνες, χωρίς να διαβάσουμε το βιβλίο και να σχολιάσουμε κάποια πράγματα, κάνοντας modeling. Για παράδειγμα μπορούμε να σχολιάσουμε τι βλέπουμε σε κάποιες εικόνες "βλέπω λιοντάρι", "βλέπω κορίτσι", να αναρωτηθούμε για κάτι που κάνει το λιοντάρι "τι κάνει;", "πού είναι;" και να απαντήσουμε: είναι μέσα στο σπίτι "είναι σπίτι". Επιπλέον το βιβλίο έχει κάποιες αστείες σκηνές που μπορούμε να σχολιάσουμε, όπως μία που το λιοντάρι κοιμάται πάνω σε ένα δέντρο, "πού είναι;", "είναι δέντρο" και μετά να πούμε τη γνώμη μας γι' αυτό "είναι αστείο", εσένα πώς σου φαίνεται;

Για να συμμετέχει ο χρήστης τον πάμε εμείς στην αντίστοιχη κατηγορία, σε αυτή την περίπτωση στη γνώμη, για να μας πει τη γνώμη του. Δεχόμαστε οποιαδήποτε απάντηση και αποκρινόμαστε σε αυτή. Για παράδειγμα αν ο χρήστης πει "ωραία", μπορούμε να πούμε: κι εμένα μου αρέσει που είναι πάνω στο δέντρο "Μου αρέσει". Αν από την άλλη πει κάτι που δεν περιμέναμε, π.χ. "αηδιαστικό", αποκρινόμαστε και πάλι: Α δηλαδή μάλλον μου λες "Δεν μου αρέσει".

Τις επόμενες φορές, μπορούμε να διαβάσουμε το βιβλίο και να κάνουμε modeling μόνο τα βασικά ρήματα του κειμένου ή μόνο τις περιγραφές ή μόνο τις θέσεις ή μόνο τα συναισθήματα. Αν ο χρήστης εναλλακτικής επικοινωνίας δεν δυσκολεύεται να παρακολουθήσει το modeling, μπορούμε να κάνουμε modeling και ένα συνδυασμό από αυτά.

Εκτός από το modeling, πολύ σημαντικό είναι να συμμετέχει και ο χρήστης σε αυτή τη διαδικασία, όσο μπορεί. Όπως και παραπάνω στο παράδειγμα με το λιοντάρι στο δέντρο, προσπαθούμε να σταματάμε σε κάποια σημεία του βιβλίου και να δίνουμε ευκαιρίες στο χρήστη να συμμετέχει. Για να το κάνουμε αυτό, σχολιάζουμε πρώτα κάτι εμείς και του κάνουμε μια ερώτηση ανοικτού τύπου, του δίνουμε όσο χρόνο χρειάζεται για να πει κάτι, αν χρειάζεται τον πάμε εμείς στην κατηγορία λέξεων και αποκρινόμαστε σε αυτό που θα πει, χωρίς να επιμένουμε αν κάτι είναι σωστό ή λάθος. Στην αρχή οι ερωτήσεις πρέπει να είναι ανοικτές αλλά είναι καλό η απάντηση τους να βρίσκεται σε μια συγκεκριμένη κατηγορία.

Παραδείγματα ερωτήσεων που μπορούμε να κάνουμε για το βιβλίο αυτό είναι:

-Πώς σου φαίνεται το λιοντάρι; (Γνώμη)

-Η Έλλη λέει ότι δεν φοβάται το λιοντάρι. Εσύ πώς θα ένιωθες αν το έβλεπες μπροστά σου; (Συναισθήματα)

-Πού λες να κρύψει η Έλλη το λιοντάρι μετά; (Μέρη)

-Δεν είναι εύκολο να κρύψεις ένα λιοντάρι! Αναρωτιέμαι γιατί δεν είναι εύκολο; Εσύ τι λες; (Περιγραφές)

-Το λιοντάρι είδε τους κλέφτες. Τι λες, θα κάνει κάτι; (Ενέργειες)

Δεν ξεχνάμε να πούμε πρώτα εμείς κάτι με modeling για να στρέψουμε την προσοχή του χρήστη στο κείμενο που διαβάζουμε (π.χ. "βλέπω λιοντάρι", "είναι δέντρο") και να κάνουμε την ερώτηση με τρόπο που να μην αγχώνει το χρήστη. Είναι πιθανό, στην αρχή να μην θέλει να συμμετέχει, σε αυτή την περίπτωση και αφού του έχουμε δώσει όσο χρόνο χρειάζεται για να απαντήσει, μπορούμε να απαντήσουμε εμείς στην ερώτηση που κάναμε και να συνεχίσουμε με κάτι άλλο. Οι ερωτήσεις αυτές δεν έχουν σκοπό να τον εξετάσουν, αλλά να τον προσκαλέσουν έτσι ώστε να συμμετέχει στη διαδικασία της ανάγνωσης. Πριν προχωρήσουμε σε κάποια άλλη ερώτηση είναι γενικά χρήσιμο να απαντήσουμε και εμείς στην ερώτηση που κάναμε, π.χ. Συμφωνώ, και εμένα μου αρέσει το λιοντάρι "Μου αρέσει", ή Εγώ νομίζω ότι είναι τρομακτικό "είναι τρομακτικό".

Για το βιβλίο αυτό έχω και ένα βίντεο που κάνω modeling στην Ιόλη. Το είχα τραβήξει πριν από χρόνια, για να δείξω στο σχολείο της πώς μπορούν να κάνουν modeling από το εκτυπωμένο λεξιλόγιο της (μεγάλο βιβλίο) και πώς μπορεί και αυτή να συμμετέχει από το βιβλίο γρήγορης επικοινωνίας (6 επιλογές ανά σελίδα, πρόσβαση με απευθείας κοίταγμα) που χρησιμοποιούσε στο σχολείο. Η ίδια διαδικασία ισχύει και για όταν δουλεύουμε με υπολογιστή.

Παρόλο που δεν έχω τραβήξει καθόλου καλά το βίντεο, σε σημείο που κάποιες στιγμές δεν φαίνεται καν τι δείχνω και χρειάζεται οπωσδήποτε ήχο, νομίζω ότι μπορεί να είναι βοηθητικό σε κάποια σημεία. Συγκεκριμένα μπορείτε να δείτε τι είδους λέξεις δείχνω στο modeling, ότι αναφέρω κάθε φορά και το μονοπάτι που ακολουθώ, δηλαδή την κατηγορία και την υποκατηγορία, για να φτάσω σε μια λέξη και τέλος πώς προσπαθώ να προσκαλέσω την Ιόλη να συμμετέχει και αυτή στην ανάγνωση.

Στο βίντεο η Ιόλη είχε ήδη πάνω από χρόνο το σύστημα επικοινωνίας της. Αν έκανα modeling σε πιο αρχάριο χρήστη, θα παρέλειπα τις αντωνυμίες και τις μικρές λέξεις (για, στο, με κ.α.) και αρχικά θα έκανα modeling σε λιγότερα σημεία του κειμένου.

Μπορείτε να δείτε το βίντεο μας εδώ.

Ακόμα, βάζω ξανά αυτό το link, με την ομιλία της Jane Farrall για το shared reading, γιατί είναι πραγματικά από τις πιο κατατοπιστικές που έχω δει για το θέμα αυτό. Έχει και ένα παράδειγμα με το βιβλίο "Μια κάμπια πολύ πεινασμένη", όπου αναφέρει τι είδους ερωτήσεις θα έκανε με βάση το βιβλίο, σε χρήστες εναλλακτικής επικοινωνίας με διαφορετική εκφραστική ικανότητα, από αρχάριους μέχρι πιο προχωρημένους.