Χρήσιμες πρακτικές για την εκμάθηση και τη χρήση ενός συστήματος επικοινωνίας
Έγινε ενημέρωση: 1 Μαρ 2023
Επιλογή ενός πλήρους συστήματος επικοινωνίας.
Είναι πολύ σημαντικό να επιλέξουμε ένα πλήρες (robust) σύστημα επικοινωνίας που να επιτρέπει στο χρήστη να πει ότι θα ήθελε να πει. Μερικές κάρτες επιλογών ή ένας υπολογιστής με λίγες εικόνες αντικειμένων δεν είναι πλήρη συστήματα επικοινωνίας. Το πλήρες σύστημα επικοινωνίας έχει όλους τους τύπους των λέξεων: αντωνυμίες, ρήματα, ουσιαστικά, επίθετα και άλλες λέξεις που μας βοηθούν να περιγράψουμε κάτι, να πούμε τη γνώμη μας, έτοιμες φράσεις, αλλά και πρόσβαση σε πληκτρολόγιο. Ένα καλό τεστ για να δούμε αν ένα σύστημα είναι πλήρες, είναι να το χρησιμοποιήσουμε οι ίδιοι για να πούμε διάφορα πράγματα.
Modeling – Aided language stimulation
Ο όρος modeling ή αλλιώς aided language stimulation αναφέρεται στη διαδικασία κατά την οποία δείχνω στο χρήστη πώς μπορεί να πει κάτι. Δηλαδή του μιλάω μέσα από το σύστημα επικοινωνίας του για να του πω κάτι που θέλω ή για να του δείξω πώς θα μπορούσε να πει αυτός κάτι. Ο σκοπός δεν είναι να επαναλάβει εκείνη την στιγμή αυτά που έχω πει, αλλά να του δείξω πού βρίσκονται οι λέξεις στο λεξιλόγιό του και τι θα μπορούσε να πει σε διάφορες καταστάσεις, χρησιμοποιώντας τις λέξεις αυτές.
Η λογική αυτής της μεθόδου είναι ίδια με τον τρόπο που μαθαίνει ένα μικρό παιδί να μιλάει: του μιλάμε πολύ μέχρι να καταφέρει να πει τις πρώτες του λέξεις και ανταποκρινόμαστε στους ήχους του και στο μπαμπάλισμά του. Επίσης μοιάζει με τον τρόπο που μαθαίνει κανείς μια ξένη γλώσσα: για να τη μάθει καλά και να μπορεί να μιλήσει και ο ίδιος σε αυτή, πρέπει να έχει γύρω του ανθρώπους που τη χρησιμοποιούν καθημερινά και να τη χρησιμοποιεί και αυτός συχνά.
Ανταπόκριση σε όλες τις προσπάθειες επικοινωνίας είτε γίνονται από τον υπολογιστή είτε είναι ένα απλό κοίταγμα, κάποιος ήχος κ.λπ..
Όταν ο χρήστης είναι σε αρχικό στάδιο επικοινωνίας θέλουμε να ενισχύσουμε όσο γίνεται το ενδιαφέρον του για τον υπολογιστή και θέλουμε να καταλάβει πως αυτός είναι η φωνή του και ότι αυτή η φωνή έχει δύναμη. Όταν λοιπόν λέει κάτι στον υπολογιστή, ότι και να είναι αυτό, δείχνουμε ενθουσιασμό και ανταποκρινόμαστε σε αυτό σαν να είναι ηθελημένο, ακόμα και όταν δε θα είναι. Στην αρχή σίγουρα μεγάλο κομμάτι της επικοινωνίας του θα είναι εξερευνητικό και αυτό δεν είναι κακό, ίσα ίσα θέλουμε να ενισχύσουμε αυτή την εξερεύνηση γιατί θα τον βοηθήσει να μάθει πού είναι οι λέξεις στο σύστημά του. Μπορούμε ακόμα να αφιερώσουμε και κάποιο χρόνο στον οποίο θα του δίνουμε τη δυνατότητα να εξερευνά το λεξιλόγιό του χωρίς να πρέπει να απαντάμε και να σχολιάζουμε κάθε του λέξη.
Όταν όμως ο χρήστης εξελιχθεί λίγο στο θέμα της επικοινωνίας και πλέον οι επιλογές του είναι πιο συνειδητές, προσπαθούμε να μην κάνουμε τόσες πολλές υποθέσεις για το τι θέλει να πει αν δεν είμαστε σίγουροι. Επίσης τον αφήνουμε να ολοκληρώσει το μήνυμά του με υπομονή χωρίς να προσπαθούμε να «γεμίσουμε» τη σιωπή, λέγοντας συνέχεια «Ναι πες μου» κ.λπ.. Όταν έχει ολοκληρώσει αυτό που είχε να πει, αν δεν έχουμε καταλάβει, μπορούμε να ζητήσουμε περισσότερες διευκρινήσεις. Η αναμονή είναι σημαντική, ένα πράγμα στο οποίο συμφωνούν πολλοί ενήλικες χρήστες εναλλακτικής επικοινωνίας είναι ότι πολλές φορές οι άλλοι γύρω τους βιάζονται και ολοκληρώνουν τη φράση τους ή κάνουν εσφαλμένες υποθέσεις για αυτά που θέλουν να πουν.
Το modeling αλλά και η απόκριση σε ότι κάνει ο χρήστης, είναι ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να μάθει να χρησιμοποιεί οποιοδήποτε σύστημα επικοινωνίας, είτε αυτό είναι σε υπολογιστή, είτε είναι low tech βιβλίο, είτε όταν μαθαίνει να επιλέγει κάτι με τη μέθοδο PAS ή όταν προσπαθούμε να καλλιεργήσουμε την απόκριση ναι – όχι.
Πρόσβαση στο σύστημα συνέχεια.
Το θέμα της πρόσβασης είναι κάτι που θέλει αρκετή σκέψη, για να μπορέσει κάποιος να βρει τρόπους να έχει τον υπολογιστή διαθέσιμο όσο γίνεται περισσότερο. Τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο δύσκολα όταν η πρόσβαση στον υπολογιστή γίνεται με eye gaze.
Ο λόγος για να έχουμε πάντα προσβάσιμο τον υπολογιστή; Πολύ απλά αν δεν είναι διαθέσιμος, ο χρήστης δε θα μπορέσει να πει κάτι που θέλει να πει και δεν θα μπορέσει να μάθει να χρησιμοποιεί το σύστημα επικοινωνίας, αν δεν το χρησιμοποιεί συχνά.
Στο θέμα της πρόσβασης μπορούν να μας βοηθήσουν διάφοροι βραχίονες και βάσεις στήριξης για υπολογιστές τύπου tablet:
Αν ο χρήστης εναλλακτικής επικοινωνίας χρησιμοποιεί πολλές ώρες αμαξίδιο, υπάρχουν βραχίονες που μπορούν να προσαρτηθούν πάνω στο αμαξίδιο.
Αν έχει ανεξάρτητη ή υποβοηθούμενη κίνηση αλλά χρησιμοποιεί eye gaze, μπορούμε να έχουμε έναν βραχίονα στήριξης πατώματος σε συνδυασμό με μια ειδική βάση για το eye gaze. Ο χρήστης μπορεί να μάθει να πηγαίνει στο μέρος που βρίσκεται ο υπολογιστής όταν θέλει να πει κάτι. Ακόμα ο βραχίονας αυτός μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν ο χρήστης κάθεται στο αμαξίδιο, σε διάφορες καρέκλες ή στον καναπέ.
Αν χρησιμοποιεί την αφή ως μέσο πρόσβασης μπορεί να χρησιμοποιηθεί μια ανθεκτική θήκη και κάποιο λουράκι ή harness για να μπορεί να παίρνει τον υπολογιστή μαζί του.
Υπάρχουν ακόμα βάσεις στήριξης για να χρησιμοποιήσουμε τον υπολογιστή στο πάτωμα.
Πρόσβαση σε εξωτερικό χώρο.
Η πρόσβαση σε κάποιο σύστημα επικοινωνίας που δουλεύει με βλεμματική επιλογή (eye gaze) είναι γενικά πιο δύσκολη σε εξωτερικό χώρο.
Η βλεμματική επιλογή συνήθως δεν λειτουργεί λόγω του ήλιου. Η μόνη περίπτωση να λειτουργήσει είναι όταν είμαστε σε χώρο με πολύ σκιά και πάλι δεν είναι σίγουρο ότι θα λειτουργεί καλά. Η νέα κάμερα της tobii έχει φτιαχτεί έτσι ώστε να λειτουργεί καλύτερα σε εξωτερικούς χώρους.
Όταν είμαστε εν κινήσει. Όταν περπατάμε, είμαστε στη θάλασσα, βόλτα στην εξοχή, στο αμάξι, στα καταστήματα κ.α. δεν μπορούμε να έχουμε πρόσβαση στον υπολογιστή.
Στα μαθήματα εκτός σπιτιού. Όταν ο χρήστης αλλάζει συνέχεια θέσεις, όπως για παράδειγμα στη φυσιοθεραπεία είναι δύσκολο να προσαρμόζουμε συνεχώς το σύστημα επικοινωνίας σε θέση που να μπορεί να το χρησιμοποιήσει.
Είναι χρήσιμο να έχουμε και κάποιες μη τεχνολογικές μεθόδους επικοινωνίας που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη θέση του συστήματος επικοινωνίας ή συμπληρωματικά με αυτό. Μπορούμε να έχουμε κάποιο βιβλίο επικοινωνίας με λίγες επιλογές για απευθείας βλεμματική επιλογή ή με περισσότερες επιλογές και πρόσβαση σε αυτό μέσω PAS (ναι-οχι). Ένα πλήρες και οργανωμένο σύστημα που υπάρχει και σε μορφή βιβλίου είναι το PODD. Μέσω PAS μπορούμε ακόμα να χρησιμοποιήσουμε και το λεξιλόγιο που έχει ο χρήστης στον υπολογιστή του, είτε εκτυπωμένο είτε σε κάποιο tablet.
Έχω πάντα διαθέσιμο τον υπολογιστή. Αλλά τι γίνεται αν…
Ο χρήστης δεν έχει κανένα ενδιαφέρον να τον χρησιμοποιήσει. Υπάρχουν τρόποι να αναπτύξουμε το ενδιαφέρον του χρήστη για το σύστημά του. Το κλειδί είναι να το χρησιμοποιούμε και εμείς για να πούμε κάτι συχνά (modeling), έτσι ώστε να δει την αξία που έχει. Επίσης να κάνουμε ευχάριστες δραστηριότητες μαζί και να αλληλεπιδρούμε με τον υπολογιστή. Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να τον πιέσουμε να χρησιμοποιήσει τον υπολογιστή. Ακόμα, δεν πρέπει να του δώσουμε την εσφαλμένη εντύπωση πως αυτό που κάνουμε είναι δουλειά ή να προσπαθούμε να τεστάρουμε την αντίληψη του μέσα από τον υπολογιστή. Η χρήση του υπολογιστή πρέπει να έχει ως σκοπό την αλληλεπίδραση και τη δημιουργία πιο ισχυρών δεσμών με κάποιον. Υπάρχουν χρήστες που αρχίζουν να χρησιμοποιούν το σύστημά τους μόνο μετά από καιρό και αφού έχουν έρθει σε επαφή με αρκετή χρήση από κάποιον βοηθό επικοινωνίας.
Ή ο χρήστης μιλάει συνέχεια χωρίς σταματημό, λέγοντας διάφορες τυχαίες (ή φαινομενικά τυχαίες) λέξεις. Η Ιόλη ήταν αρχικά έτσι. Αυτό είναι συνήθως ένα φυσιολογικό στάδιο από το οποίο περνάνε οι περισσότεροι αρχάριοι χρήστες. Μέσα από αυτό εξερευνούν το λεξιλόγιο τους και μαθαίνουν πού είναι οι λέξεις. Αν όμως ο χρήστης μιλάει χωρίς σταματημό, αυτό μπορεί να επηρεάζει αρνητικά τις υπόλοιπες δραστηριότητες της καθημερινότητας. Η λύση δεν είναι να απομακρύνουμε τον υπολογιστή, αλλά να δείξουμε στο χρήστη πώς να κάνει ένα πιο σωστό διάλογο. Κάποια πράγματα που βοήθησαν εμάς:
Δε βάζουμε τον υπολογιστή απευθείας μπροστά στην Ιόλη αλλά λίγο στο πλάι για να έχει ανοικτό το οπτικό της πεδίο.
Έχει μια μαύρη οθόνη στο λεξιλόγιο με μόνο ένα κουμπί κάτω δεξιά, που οδηγεί στην κεντρική σελίδα του λεξιλογίου της. Πηγαίνοντας στην οθόνη αυτή μπορεί να ξεκουράζει τα μάτια της αφού ο υπολογιστής φαίνεται σαν κλειστός και η οθόνη δεν έχει μεγάλη φωτεινότητα. Της μάθαμε να χρησιμοποιεί ανεξάρτητη την οθόνη αυτή, όταν δε θέλει να πει κάτι να μπαίνει εκεί και όταν θέλει να πει, να βγαίνει. Της δείξαμε πότε είναι καλό να τη χρησιμοποιεί, όταν π.χ. είναι ώρα για μάθημα και έχει ήδη μιλήσει με τη δασκάλα της, είναι ώρα να μπει στη μαύρη οθόνη. Φυσικά αν θέλει να πει κάτι, ανά πάσα στιγμή μπορεί να βγει. Έχει μάθει πλέον και το ελέγχει μόνη της και πολλές φορές το χρησιμοποιεί για να μας δηλώσει ότι δε θέλει να μας μιλήσει άλλο.
Προσπαθούμε να έχουμε τον υπολογιστή πάντα προσβάσιμο. Ακόμα και στις «δύσκολες» στιγμές έπρεπε να συνηθίσει να τον έχει δίπλα της χωρίς απαραίτητα να χρειάζεται να πει κάτι.
Μέσα από την αλληλεπίδραση και τα «μαθήματά» μας έμαθε σιγά σιγά πώς να κάνει ένα πιο σωστό διάλογο, ότι δηλαδή στο διάλογο υπάρχουν κάποιοι άτυποι κανόνες: ότι αφού μιλήσουμε κοιτάμε το συνομιλητή μας, ότι πρέπει να μιλάμε με τη σειρά, ότι προσπαθούμε να μην ξεφεύγουμε πολύ από το θέμα κ.λπ..
Η επικοινωνία της με τον υπολογιστή δεν είναι τέλεια αλλά έχει βελτιωθεί πολύ σε αυτό το κομμάτι. Μόνο όταν είναι πολύ κουρασμένη, μπορεί να έχει την παρόρμηση να μιλάει συνέχεια. Βέβαια αυτά που λέει δεν είναι πλέον τόσο εξερευνητικά αλλά είναι δύσκολο για κάποιον να την καταλάβει γιατί μπορεί να μιλάει για πολλά θέματα ταυτόχρονα ή να επαναλαμβάνεται. Δεν μπορεί δηλαδή να οργανώσει τόσο εύκολα τη σκέψη της.
Χρόνος και υπομονή...
Θα πρέπει να θυμόμαστε πως η διαδικασία της εκμάθησης ενός εναλλακτικού συστήματος επικοινωνίας χρειάζεται πολύ χρόνο και πολύ υπομονή. Είναι σαν να μαθαίνεις μια ξένη γλώσσα. Θέλει χρόνο για να μάθεις το λεξιλόγιο και να μπορέσεις να το χρησιμοποιήσεις εκφραστικά. Ακόμα κάποιες μέθοδοι πρόσβασης δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο τα πράγματα. Η ανίχνευση βλέμματος για παράδειγμα, παρόλο που είναι μια εκπληκτική τεχνολογία, δεν είναι τόσο εύκολη, όσο το να χρησιμοποιείς τα χέρια σου για να πατάς τις επιλογές. Αυτό συμβαίνει γιατί χρησιμοποιείς τα μάτια και για να ψάχνεις - σκανάρεις τις επιλογές και για να επιλέγεις. Αν δεν ξέρεις πού είναι η λέξη που θες μπορεί εύκολα να επιλέξεις κατά λάθος κάποια άλλη. Όταν γνωρίζεις καλά το λεξιλόγιο είναι φυσικά πιο εύκολο να εντοπίσεις "αυτόματα" τη λέξη που θες.
Απλά κάντο!
Δεν υπάρχει λόγος να αναβάλλετε τη χρήση ενός συστήματος εναλλακτικής επικοινωνίας. Δεν χρειάζεται να φτάσει ο χρήστης σε κάποιο επίπεδο ετοιμότητας. Δεν υπάρχουν προαπαιτούμενα για να ξεκινήσει κάποιος να χρησιμοποιεί ένα σύστημα επικοινωνίας. Η χρήση του συστήματος βοηθάει και στην ανάπτυξη της αντιληπτικής ικανότητας και της εκφραστικής. Όλα τα παιδιά ωφελούνται ακόμα και από την ηλικία των 2 ετών. Επίσης δεν είναι ποτέ πολύ αργά για να ξεκινήσει κάποιος. Αλλά φυσικά όσο νωρίτερα τόσο καλύτερα. Σημασία δεν έχει τόσο το σύστημα (αρκεί αυτό να είναι πλήρες), όσο η συστηματική χρήση του. Έτσι κι αλλιώς στην Ελλάδα δεν υπάρχουν πολλά συστήματα εναλλακτικής επικοινωνίας μεταφρασμένα στα ελληνικά και μόνο αυτό που έχουμε έχει υποστήριξη και για βλεμματική επιλογή (eye gaze). Αυτό μπορεί να είναι περιοριστικό αλλά ταυτόχρονα κάνει την επιλογή συστήματος πιο εύκολη. Στην αρχή μπορεί να φαίνεται ακατόρθωτο αλλά όσο περισσότερο το χρησιμοποιείς τόσο πιο εύκολο γίνεται.
Αν θέλετε να διαβάσετε περισσότερα για χρήσιμες πρακτικές, ιδίως για κάποιον που ξεκινάει την επικοινωνία, ρίξτε μια ματιά στα ακόλουθα άρθρα:
Σχόλια