Παιχνίδια και δραστηριότητες για την εκμάθηση του συστήματος επικοινωνίας

Όταν ξεκινάμε να δουλεύουμε με ένα εναλλακτικό σύστημα επικοινωνίας, ένα από τα πρώτα πράγματα που θέλουμε, είναι να μάθει ο χρήστης εναλλακτικής επικοινωνίας το λεξιλόγιο του, έτσι ώστε να μπορέσει κάποια στιγμή να το χρησιμοποιήσει για να επικοινωνήσει δικά του μηνύματα.

Το modeling στην καθημερινότητα είναι πολύ χρήσιμο, τόσο για να μάθει το λεξιλόγιο, όσο και για να καταλάβει ότι αυτό το σύστημα είναι η φωνή του. Όμως καμιά φορά είναι δύσκολο για τα άτομα που τον υποστηρίζουν να ξεκινήσουν. Πολλές φορές δεν ξέρουν πότε ή τι να κάνουν modeling. Εδώ είναι που οι οργανωμένες δραστηριότητες με σκοπό την επικοινωνία, είναι χρήσιμες, τόσο για τον βοηθό επικοινωνίας, όσο και για το χρήστη, αφού παρέχουν ένα γνωστό και ευχάριστο πλαίσιο, μέσα από το οποίο μπορούμε να εξασκηθούμε στο λεξιλόγιο επικοινωνίας. Οι οργανωμένες δραστηριότητες και τα παιχνίδια είναι πάντα χρήσιμα, ακόμα και για πιο προχωρημένους χρήστες που χρησιμοποιούν ήδη το σύστημα επικοινωνίας τους στην καθημερινότητα.

Τα παιχνίδια και οι δραστηριότητες που προτείνω είναι βασισμένα στη δική μας εμπειρία αλλά πιστεύω ότι μπορούν να προσαρμοστούν για διάφορους χρήστες επικοινωνίας ή να αποτελέσουν παράδειγμα για το πώς μπορούμε να προσαρμόσουμε κάποιο άλλο παιχνίδι που μπορεί να έχουμε.

Κάτι που ισχύει για όλες τις δραστηριότητες επικοινωνίας: Μπορούμε να ξεκινήσουμε πολύ απλά, κάνοντας modeling μόνο κάποιες βασικές λέξεις. Όσο αποκτούμε μεγαλύτερη άνεση στη χρήση του συστήματος επικοινωνίας, μπορούμε να συνδυάσουμε βασικές λέξεις με το ειδικό λεξιλόγιο και αν θέλουμε, να κάνουμε μικρές προτάσεις 2-3 λέξεων. Δεν πιέζουμε το χρήστη εναλλακτικής επικοινωνίας να αποκριθεί ή να μιμηθεί αυτά που λέμε, αν όμως χρησιμοποιήσει τη συσκευή του, τιμούμε αυτό που λέει και αποκρινόμαστε σε αυτό με φυσικό τρόπο. Όταν κάνουμε modeling είναι πολύ σημαντικό να λέμε δυνατά και την κατηγορία στην οποία βρίσκεται η λέξη που θα επιλέξουμε, έτσι ώστε να βοηθάμε το χρήστη να μάθει πώς να πηγαίνει στις διάφορες κατηγορίες.

Είναι λάθος να μετατρέψουμε τις δραστηριότητες επικοινωνίας σε τεστ, ζητώντας από το χρήστη να βρει μια συγκεκριμένη λέξη ή να αποκριθεί με ένα συγκεκριμένο τρόπο. Αν για τους σκοπούς κάποιου παιχνιδιού χρειάζεται να απαντήσει σε κάτι, χρησιμοποιούμε έναν τρόπο που ξέρουμε ότι του είναι πιο εύκολος, πχ να πιάσει μια κάρτα από το παιχνίδι με το χέρι για να κάνει μια επιλογή ή να δείξει μια κάρτα με το βλέμμα ή να απαντήσει ναι-όχι.

Στα παραδείγματα που αναφέρω στη συνέχεια με πλάγια σήμανση φαίνονται αυτά που λέω με τη φωνή μου, ενώ σε εισαγωγικά, αυτά που κάνω modeling στη συσκευή επικοινωνίας και μπορώ να πω και με τη φωνή μου.

Δραστηριότητες αιτίας-αποτελέσματος

Οι δραστηριότητες αυτές είναι συνήθως από τις πρώτες που δοκιμάζουμε με κάποιο σύστημα επικοινωνίας γιατί βοηθούν το χρήστη να καταλάβει πως η "εντολή" που θα δοθεί μέσα από το σύστημα επικοινωνίας έχει κάποιο αποτέλεσμα και συνεπώς η φωνή του έχει δύναμη.

Τέτοιες δραστηριότητες είναι, για παράδειγμα, να φτιάχνουμε σαπουνόφουσκες, να ενεργοποιούμε ένα παιχνίδι με ήχο και φως ή κάποιο άλλο παιχνίδι που αρέσει στο χρήστη εναλλακτικής επικοινωνίας.

Βασικές λέξεις/φράσεις που μπορούμε να κάνουμε modeling:

θέλω, πάλι, κι άλλο, μου αρέσει, κάνω, σταματώ, δεν

Ειδικές λέξεις : ανάλογα με το εκάστοτε παιχνίδι... φούσκα, παιχνίδι, μουσική κ.α.

Παραδείγματα αλληλεπίδρασης:

Παρατηρούμε το άτομο και κάνουμε modeling Σε βλέπω που κοιτάς το παιχνίδι/χαμογελάς/προσπαθείς να το πιάσεις, νομίζω ότι μου λες να το πατήσω πάλι "πάλι", "κι άλλο", "θέλω"

Αφού γκρινιάζεις καταλαβαίνω ότι μάλλον θέλεις να σταματήσουμε/δεν θέλεις άλλο "σταματώ", "δεν θέλω"

Επιτραπέζια

Τα επιτραπέζια μας δίνουν πολλές ευκαιρίες για modeling στο σύστημα επικοινωνίας. Ιδίως τα εκπαιδευτικά ή αυτά που έχουν ένα ενδιαφέρον θέμα για το χρήστη. Δύο από τα αγαπημένα μου που μπορούν να χρησιμοποιηθούν εύκολα για την εκμάθηση του λεξιλογίου επικοινωνίας σε αρχάριους χρήστες:

Παιχνίδι λίστα για ψώνια, όπως το Orchard shopping list®

Βασικές λέξεις :

έχω, παίρνω, βάζω, μέσα, χρειάζομαι, δεν, αυτό

Ειδικές λέξεις :

αγοράζω, ψωνίζω, ψώνια, κατάστημα, σουπερμάρκετ, καλάθι, καρότσι, λέξεις για φαγητά και αντικείμενα, άδειο, γεμάτο, πολλά, λίγα

Παραδείγματα αλληλεπίδρασης:

Έλα να δούμε τι έχουμε στη λίστα μας, "έχω γάλα, μήλα ...", μου αρέσουν πολύ τα μήλα "μου αρέσει", εσένα; <αναμονή απόκρισης>, με κοιτάς για ναι, νομίζω μου λες ότι σου αρέσουν "μου αρέσει", ας πάρουμε μερικά "παίρνω"

(Παίζοντας το παιχνίδι τραβάμε μια κάρτα με ντομάτες) Αναρωτιέμαι αν έχουμε ντομάτες στη λίστα μας, για δες, έχουμε; <απόκριση με με ναι-όχι> Ωραία μου λες "έχω", ας τις βάλουμε στο καλάθι "βάζω μέσα".

Για να δούμε έχουμε λάδι στη λίστα μας; Δεν έχουμε "δεν έχω", δεν χρειάζεται να αγοράσουμε "δεν χρειάζομαι", "δεν παίρνω", "δεν αγοράζω"

Επιπλέον τρόπος παιχνιδιού :

Γράφω τη δική μου λίστα και ψάχνω να βρω τα αντικείμενα στο παιχνίδι.

Καθοδηγούμε το χρήστη εναλλακτικής επικοινωνίας σε διάφορες κατηγορίες φαγητών και αντικειμένων έτσι ώστε να επιλέξει ελεύθερα αυτά που θέλει. Τα γράφουμε στη λίστα και μετά τα ψάχνουμε μαζί από τα είδη του παιχνιδιού για να τα βάλουμε στο καλάθι. Δε χρειάζεται να είναι είδη που υπάρχουν στο παιχνίδι. Αυτό μας δίνει τη δυνατότητα να κάνουμε modeling και στην άρνηση "δεν έχω", "δεν βάζω", "δεν παίρνω".

Επιπλέον λέξεις για modeling :

γράφω, σβήνω, ψάχνω, βρίσκω, λίστα

Παιχνίδι τύπου Μάντεψε Ποιος (με ανθρώπους και ζώα)

Βασικές λέξεις :

έχω, δεν έχω, είναι, δεν είναι

Ειδικές λέξεις :

περιγραφές για μαλλιά, χαρακτηριστικά προσώπου, αξεσουάρ, χρώματα κ.α. (για ανθρώπους)

ζώα, λέξεις για ζώα, χρώματα κ.α. (για ζώα)

Παραδείγματα αλληλεπίδρασης:

(Όταν είναι η σειρά μας να κάνουμε μια ερώτηση για ανθρώπους) Έλα να ρωτήσουμε κάτι για τα μαλλιά του... "έχω" (καθοδηγούμε το χρήστη στην κατηγορία με τις περιγραφές για τα μαλλιά και τον αφήνουμε να επιλέξει ότι θέλει ή επιλέγουμε εμείς) "κατσαρά", ωραία η ερώτηση μας λοιπόν είναι Έχει κατσαρά μαλλιά; "Έχω κατσαρά;"

(Όταν είναι η σειρά μας να κάνουμε μια ερώτηση για ζώα)

Πάμε να ρωτήσουμε τι ζώο μπορεί να είναι... "είναι" (καθοδηγούμε το χρήστη στην κατηγορία με τα ζώα και τον αφήνουμε να επιλέξει ότι θέλει ή επιλέγουμε εμείς) "σκύλος", η ερώτηση μας είναι "Είναι σκύλος;"

(Όταν είναι η σειρά μας να απαντήσουμε σε ερώτηση του αντιπάλου) Μας ρώτησε αν αυτός που διαλέξαμε έχει κόκκινα μαλλιά. Για δες έχει; (ο χρήστης επιλέγει με ναι - όχι) "όχι", δεν έχει κόκκινα μαλλιά "δεν έχω"

(Αν ο χρήστης απαντήσει λάθος μπορούμε να απαντήσουμε εμείς χωρίς να τον κάνουμε να νιώσει άσχημα για το λάθος του), Για δες λίγο καλύτερα, νομίζω έχει κόκκινα μαλλιά, πρέπει να απαντήσουμε "ναι", "έχω"

Μαγνητικά και ξύλινα παιχνίδια

Έχω αναφέρει ξανά το μαγνητικό ντύσιμο και τη δημιουργία αστείων προσώπων ως ενδιαφέροντα παιχνίδια για να κάνουμε modeling με το σύστημα επικοινωνίας. Εκτός από αυτά υπάρχουν μαγνητικά και ξύλινα παιχνίδια για οποιαδήποτε θεματολογία, από το να φτιάξω μια τούρτα μέχρι επίσκεψη στο γιατρό, που μας δίνουν ευκαιρία για modeling σε πολύ χρήσιμο λεξιλόγιο μέσα από το παιχνίδι. Μπορούμε να βοηθήσουμε το χρήστη εναλλακτικής επικοινωνίας να μάθει διάφορες κατηγορίες λεξιλογίου, φαγητά, μέρη του σώματος, ρούχα και αξεσουάρ, συναισθήματα κ.α.. Το λεξιλόγιο αυτό θα του είναι χρήσιμο μακροπρόθεσμα για να περιγράψει τις δικές του ανάγκες, να κάνει επιλογές σε φαγητά και ρούχα, να ενημερώσει αν τον πονάει κάτι, πώς αισθάνεται κλπ.

Μαζί με το ειδικό λεξιλόγιο δεν ξεχνάμε να δείχνουμε κάποιες βασικές λέξεις ή χρήσιμα ρήματα που σχετίζονται με τις κατηγορίες αυτές. Για παράδειγμα

για τα ρούχα : βάζω, παίρνω, φοράω

για τα φαγητά : τρώω, πίνω, θέλω

για τα μέρη του σώματος : πονάω, έχω φαγούρα, είναι

για τα συναισθήματα : νιώθω, είμαι κ.α.

Και εννοείται ότι είναι τέλεια δραστηριότητα για να πούμε τη γνώμη μας για αυτό που φτιάξαμε "μου αρέσει", "δε μου αρέσει", "έτσι κι έτσι", "ενδιαφέρον", "χάλια", "έχει πλάκα"

Παραδείγματα αλληλεπίδρασης για μαγνητικό κτηνιατρείο:

Το σκυλάκι είναι άρρωστο "άρρωστο", πονάει ο λαιμός του "πονάω λαιμός", θα πάω στο γιατρό να δει το λαιμό του "πάω γιατρός", "βλέπω λαιμός" (επιλέγω τα αντίστοιχα κομμάτια από το μαγνητικό και παίζουμε τη σκηνή).

Για πες μου, πού πονάει η γάτα; (ελεύθερη επιλογή από μέρη σώματος) "πόδι", Ωχ πονάει το πόδι της; "πονάω πόδι" Θα της κάνω ακτινογραφία "κάνω", Μην ανησυχείς είναι καλά "είναι καλά", θα της βάλω ένα τσιρότο "βάζω"

Αν θέλουμε να επιλέξει ο χρήστης κάποιο κομμάτι από το μαγνητικό παιχνίδι, αν μπορεί να επιλέξει απευθείας από τα κομμάτια, είτε με το χέρι, είτε με το βλέμμα, τον αφήνουμε και στη συνέχεια περιγράφουμε αυτά που επέλεξε. Αλλιώς μπορούμε να τον οδηγήσουμε στην αντίστοιχη κατηγορία του λεξιλογίου, να επιλέξει από εκεί κάτι (μέρη σώματος, ζώα, ρούχα κλπ). Αν πχ παίζουμε ένα μαγνητικό με ρούχα και πει φούστα, του εμφανίζουμε τα κομμάτια του μαγνητικού που είναι φούστες, από τα οποία μπορεί να επιλέξει είτε με το χέρι είτε με βλεμματική επιλογή, αφού τα έχουμε χωρίσει σε ομάδες.

Για περισσότερες ιδέες για επιτραπέζια και μαγνητικά, δείτε και αυτό το post Επιτραπέζια και πώς μπορώ να τα προσαρμόσω για εναλλακτική πρόσβαση.

Παιχνίδια ρόλων με φιγούρες

Τα παιχνίδια ρόλων με κούκλες, φιγούρες τύπου Playmobil® ή ότι άλλο τραβάει το ενδιαφέρον του ατόμου που υποστηρίζουμε, είναι και αυτά πολύ χρήσιμα για την εκμάθηση του λεξιλογίου επικοινωνίας. Όπως και με τα μαγνητικά ή ξύλινα παιχνίδια, έτσι και εδώ μπορούμε να βρούμε παιχνίδια για οποιαδήποτε θεματολογία.

Αυτά που βοήθησαν πολύ την Ιόλη να μάθει το λεξιλόγιο για καθημερινές δραστηριότητες και λεξιλόγιο που αφορά το σπίτι ήταν η φροντίδα μιας κούκλας μωρού και το κουκλόσπιτο που έπαιζε με τη λογοθεραπεύτρια της. Με το κουκλόσπιτο μπορεί κανείς να δουλέψει πολλές κατηγορίες λέξεων : καθημερινές δραστηριότητες, αντικείμενα σπιτιού, δωμάτια και μέρη σπιτιού κ.α.

Παράδειγμα αλληλεπίδρασης με κουκλόσπιτο:

Παίζουμε εμείς την κούκλα και περιγράφουμε τι κάνει Η κούκλα τώρα θα φάει "τρώω", κάθεται στην καρέκλα "κάθομαι καρέκλα", τρώει το φαγητό της "τρώω φαγητό", μμμ είναι νόστιμο "νόστιμο". Τώρα θα πάει για ύπνο, πρώτα θα πλύνει τα χέρια της "πλένω", θα βουρτσίσει τα δόντια "βουρτσίζω", πάει στο δωμάτιο της "πάω δωμάτιο", θα κοιμηθεί "κοιμάμαι" κ.α.

Σε κάποια σημεία του παιχνιδιού σταματάμε και ρωτάμε το χρήστη τι θέλει αυτός να κάνει η κούκλα, αφού τον οδηγήσουμε στην κατηγορία με τις Δραστηριότητες ή τα Μέρη σπιτιού. Ανάλογα με το τι θα επιλέξει παίζουμε ανάλογα την κούκλα, βοηθώντας τον με αυτόν τον τρόπο να οδηγήσει το παιχνίδι.

Τα παιχνίδια, οι μέθοδοι και το υλικό που αναφέρω, είναι πράγματα που έχω δοκιμάσει και μου έχουν φανεί ενδιαφέροντα και δεν έχω καμία άλλη σχέση με αυτά.