Ανάγνωση και κατανόηση κειμένων

Η δεξιότητα της ανάγνωσης, μοιάζει κάποιες φορές ακατόρθωτη για τα άτομα με σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας. Κάποιες φορές η προσπάθεια που γίνεται περιορίζεται απλά στην εκμάθηση των γραμμάτων. Στο ακόλουθο post θέλω να μιλήσω λίγο πιο αναλυτικά για τις μεθόδους που χρησιμοποιήσαμε με την Ιόλη, για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε από την εκμάθηση των γραμμάτων στην ανάγνωση κειμένων με κατανόηση.

Στο προηγούμενο post Ανάγνωση και γραφή είχα μιλήσει θεωρητικά για κάποιες από τις μεθοδολογίες που χρησιμοποιούμε. Αυτό το post παρουσιάζει κάποιους τρόπους με τους οποίους εφαρμόζουμε τη θεωρία αυτή στην πράξη. Οι τρόποι που χρησιμοποίησα με τη Ιόλη στο κομμάτι της ανάγνωσης, βασίζονται στη δική μου ερμηνεία των μεθοδολογιών αυτών και μπορεί να μην ταιριάζουν σε όλα τα παιδιά με σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας.

Για να έχει κάποιος μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για το τι χρειάζεται να κάνει για να βοηθήσει ένα χρήστη με σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας να μάθει να διαβάζει, είναι χρήσιμο να κάνει κάποια μαθήματα -σεμινάρια. Αυτά που γνωρίζω και έχω κάνει και η ίδια είναι από το Rett University και τα μαθήματα της Jane Farrall. Στο post Ανάγνωση και γραφή υπάρχουν links για τα μαθήματα αυτά.

Για να μπορέσει ένα άτομο να ξεκινήσει να διαβάζει λέξεις και κείμενο, πρέπει πρώτα να έχει διδαχθεί κάποια άλλα πράγματα που ανήκουν στο κομμάτι του emergent literacy. Κάποια από αυτά είναι τα παρακάτω.

• Να μάθει πώς μοιάζουν τα γράμματα και οι φωνές των γραμμάτων.

• Να κατανοήσει ότι τα γράμματα φτιάχνουν συλλαβές και οι συλλαβές λέξεις.

• Να μάθει πώς μοιάζει το κείμενο, τη σειρά που διαβάζουμε κλπ. Να έχει επαφή με βιβλία.

• Να μαθαίνει έναν τρόπο επικοινωνίας, έτσι ώστε να μπορεί να μιλήσει για αυτά που διαβάζει ή του διαβάζουν.

Κάθε παιδί μαθαίνει με διαφορετικό τρόπο, δεν υπάρχει μόνο ένας σωστός.

Όμως όταν δουλεύουμε με άτομα με σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας τα παρακάτω είναι πολύ σημαντικά:

• Τα άτομα αυτά έχουν δικαίωμα σε ποιοτική εκπαίδευση, όπως και τα νευροτυπικά παιδιά, ανεξάρτητα με το αν είναι λεκτικά ή όχι, αν έχουν κινητικές δυσκολίες ή αν έχουν νοητική υστέρηση. Δυστυχώς, πολύ συχνά τα παιδιά με σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας θεωρούνται ανίκανα να μάθουν να διαβάζουν και να γράφουν, χωρίς καν να έχει γίνει η ανάλογη προσπάθεια.

• Η εκμάθηση γραμμάτων, φωνών κλπ δεν πρέπει να καταλήγει να είναι μια συνεχής αξιολόγηση. Είναι στο χέρι μας να δώσουμε τη γνώση με τρόπους που είναι ευχάριστοι για το μαθητή, μέσα από το παιχνίδι, διαβάζοντας βιβλία, με βίντεο και μουσική, με αισθητηριακές δραστηριότητες κ.α..

• Θα υπάρχουν στιγμές που θα θέλουμε να κάνουμε μια αξιολόγηση για να δούμε τι έχει μάθει ο μαθητής μας, από αυτά που του έχουμε διδάξει. Η αξιολόγηση είναι καλύτερο να γίνεται δυναμικά και πιο πολύ σε μορφή παρατήρησης μέσα στο μάθημα. Αν πρέπει να κάνουμε πιο τυπική αξιολόγηση, φροντίζουμε ο μαθητής να είναι σε καλή μέρα/μέρες.

• Για να μας απαντήσει κάτι ο μαθητής θα πρέπει να προσαρμόσουμε τον τρόπο. Π.χ. κάποιος μπορεί να έχει τη δυνατότητα να διαλέξει ή να δείξει κάποιο μαγνητικό γράμμα με το χέρι, κάποιος άλλος να δείξει με το βλέμμα ή μπορεί η απευθείας επιλογή να μην είναι δυνατή και να χρειάζεται να χρησιμοποιήσουμε τη μέθοδο PAS. Αυτοί οι μέθοδοι απόκρισης θα πρέπει να έχουν δουλευτεί πρώτα με τους μαθητές σε ευχάριστες δραστηριότητες, χωρίς σωστό ή λάθος.

• Σε άτομα με απραξία πρέπει να προσέχουμε να μην κάνουμε ευθείς ερωτήσεις "Δείξε μου το γράμμα ...", "Τι σημαίνει η λέξη ..." κλπ. Αντί γι' αυτές χρησιμοποιούμε πλάγιες εκφράσεις "Αναρωτιέμαι με ποιο γράμμα ξεκινάει η λέξη ...". Επιπλέον αφήνουμε τον κατάλληλο χρόνο στον άλλο για να απαντήσει χωρίς να επαναλαμβάνουμε την ερώτηση.

• Δεν κάνουμε συνέχεια τις ίδιες ερωτήσεις σε κάποιον αν μας έχει ήδη δείξει ότι ξέρει κάποια πράγματα. Τα άτομα με σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας σπάνια θα δείξουν κάθε φορά αυτό που ξέρουν, επίσης μπορεί να βαρεθούν κάποια στιγμή να απαντούν στις ίδιες ερωτήσεις και απλά να απαντούν στην τύχη ή επίτηδες όλα λάθος... true story.

• Αν βλέπουμε, μέσα από δυναμική αξιολόγηση, ότι ένα άτομο ξέρει τα περισσότερα γράμματα τις περισσότερες φορές, προχωράμε παρακάτω. Έτσι και αλλιώς η μάθηση συνεχίζεται, αν δεν έχει κατακτήσει κάτι 100%, θα το κατακτήσει στην πορεία.

Όταν η Ιόλη ήταν στο στάδιο του emergent literacy, κάναμε πολλές δραστηριότητες με βιβλία. Δηλαδή της διάβαζα πολύ, της μιλούσα μέσα από το σύστημα επικοινωνίας της για τα βιβλία, προσπαθούσα να της δίνω ευκαιρίες να συμμετέχει και αυτή, να μου πει τη γνώμη της κ.α.. Αυτές οι δραστηριότητες αποτελούν κομμάτι του shared reading και βοηθούν στην κατάκτηση όλων των παραπάνω δεξιοτήτων που είναι απαραίτητες για να μάθουμε να διαβάζουμε. Μπορείτε να μάθετε περισσότερα για τον τρόπο που εφαρμόζαμε το shared reading στο post Ανάγνωση βιβλίων με αρχάριους χρήστες εναλλακτικής επικοινωνίας.

Εκτός όμως από αυτή την επαφή με τα βιβλία είναι σημαντικό να γίνεται και πιο στοχευμένη διδασκαλία σχετικά με τα γράμματα, τις φωνές τους, τις συλλαβές και τις λέξεις κ.λπ.. Με το κομμάτι αυτό είχαν ασχοληθεί κυρίως οι λογοθεραπευτές της Ιόλης και η δασκάλα της. Δεν ήμουν πάντα μπροστά στα μαθήματα αλλά πολλές φορές χρησιμοποιούσαν και το παιχνίδι ή το διάβασμα λογοτεχνικών βιβλίων όταν δούλευαν κάποια γράμματα, π.χ. έβρισκαν στο βιβλίο όσες λέξεις ξεκινούσαν από ένα συγκεκριμένο γράμμα, έβρισκαν λέξεις που έκαναν ομοιοκαταληξία, έκαναν οπτική ταυτοποίηση λέξεων με αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν στο συμβολικό παιχνίδι κ.α.. Κάποια στιγμή ξεκίνησαν να δουλεύουν και με απλές ασκησούλες από το βιβλίο της Γλώσσας Ά Δημοτικού, έφτιαχναν τη λέξη από τις συλλαβές της, έψαχναν ένα γράμμα που έλειπε από μια λέξη, ταυτοποιούσαν μια λέξη με την εικόνα της κ.α..

Όταν λοιπόν ήρθε η ώρα να δουλέψουμε πιο συμβατικά την ανάγνωση, έψαχνα να βρω κείμενα με επαναλαμβανόμενες φράσεις, που ταυτόχρονα να κρατούν το ενδιαφέρον της Ιόλης. Είχα στο μυαλό μου κάτι του τύπου "Βλέπω ένα πουλί", "Βλέπω ένα σκύλο" κ.α., όπου η βασική φράση επαναλαμβάνεται και μετά ο μαθητής καλείται να διαβάσει / αποκωδικοποιήσει μόνο την τελευταία λέξη. Τελικά δε βρήκα κάτι έτοιμο και δεν ήθελα να τα φτιάχνω από την αρχή, οπότε αποφάσισα να χρησιμοποιήσουμε τα κείμενα που είχε το βιβλίο Γλώσσας Ά Δημοτικού, στα οποία έδειχνε ενδιαφέρον η Ιόλη. Μπορεί τα κείμενα αυτά να μην έχουν συνέχεια επαναλαμβανόμενες φράσεις αλλά ιδίως τα κείμενα του πρώτου βιβλίου είναι εύκολα στην αποκωδικοποίηση. Επιπλέον άλλο ένα θετικό στοιχείο τους είναι ότι υπάρχουν και σε τραγούδια στη συλλογή τραγουδιών Λάχανα και Χάχανα.

Για να μπορεί η Ιόλη να διαβάζει πιο εύκολα το κείμενο, βρήκα στο Φωτόδεντρο τα βιβλία σε ηλεκτρονική μορφή με μεγαλύτερα γράμματα (έκδοση για μαθητές με προβλήματα όρασης) και της τα προσάρμοζα σε power point. Συγκεκριμένα της έβαζα μια πρόταση σε κάθε σελίδα (με αντιγραφή επικόλληση ως φωτογραφία) και τις εικόνες που μπορεί να συνόδευαν το κείμενο ξεχωριστά. Είχα παρατηρήσει ότι με αυτή τη μορφή κειμένου, η Ιόλη μπορούσε να συγκεντρωθεί καλύτερα στο κείμενο.

Σε κάθε μάθημα λοιπόν, δούλευε με τη δασκάλα της τα αντίστοιχα γράμματα και λέξεις και στη συνέχεια, διάβαζε μαζί μου το προσαρμοσμένο κείμενο που περιείχε λέξεις που είχε ήδη δουλέψει. Αφού είχε διαβάσει και αποκωδικοποιήσει μια φορά το κείμενο μόνη της, της το διάβαζα και εγώ, θυμίζοντας της πώς μπορεί να διαβάσει μια λέξη γνωρίζοντας τους ήχους των γραμμάτων και των συλλαβών. Δηλαδή δεν μέναμε μόνο στην οπτική αναγνώριση της λέξης ως ενιαίο κομμάτι αλλά προσπαθούσαμε και να την αποκωδικοποιήσουμε. Επίσης της θύμιζα να προσπαθεί να διαβάζει τους ήχους της λέξης από μέσα της. Για να μου απαντήσει η Ιόλη τι πίστευε ότι λέει το κείμενο, της ετοίμαζα επιλογές από εικόνες και σύμβολα που σχετίζονταν με μια λέξη και κοιτούσε απευθείας την εικόνα που θεωρούσε ότι ταιριάζει με τη λέξη. Της ανέφερα και εγώ τις επιλογές μία μία. Αρχικά ξεκινήσαμε με δύο επιλογές τη φορά και αργότερα συνεχίσαμε με τρεις και τέσσερις. Ακολουθεί, ως παράδειγμα, ένα από τα κείμενα του βιβλίου της Γλώσσας Α' Δημοτικού που της είχα προσαρμόσει.

4. Πεπόνι, πεπόνι.pdf

Λήψη PDF • 392KB

Όσο τα κείμενα ήταν μικρά σε μέγεθος αυτός ο τρόπος που δουλεύαμε ήταν εντάξει. Κάποια στιγμή όμως καταλήγαμε να της κάνω πολλές ερωτήσεις για το τι σημαίνουν οι λέξεις. Αυτό διέκοπτε τη ροή της ανάγνωσης και το μάθημα την κούραζε πολύ. Τότε άρχισα να εφαρμόζω περισσότερο τη μεθοδολογία Guided reading που είναι ανάγνωση με ένα σκοπό. Διαβάζουμε το ίδιο κείμενο πάνω από μια φορά (μια φορά σε κάθε μάθημα) και κάθε φορά διαβάζουμε με έναν διαφορετικό σκοπό. Για παράδειγμα κάποιοι σκοποί μπορεί να είναι να διαβάσω για να διαλέξω έναν εναλλακτικό τίτλο για το κείμενο, να βρω σε ποια μέρη πήγε ο πρωταγωνιστής, να δω πώς διαμορφώνονται τα συναισθήματα κάποιου κατά τη διάρκεια της ιστορίας, να βάλω σε σειρά τα γεγονότα κ.α..

Στην αρχή χρησιμοποιούσαμε κείμενα από το βιβλίο της Γλώσσας αλλά αργότερα μου φάνηκε πιο εύκολο να χρησιμοποιώ βιβλία και κείμενα από το site Reading A-Z που δυστυχώς είναι διαθέσιμα μόνο στα αγγλικά, οπότε έπρεπε να τα μεταφράζω. Επίσης για κατέβασμα πολλών βιβλίων χρειάζεται ετήσια συνδρομή. Το καλό με αυτά τα βιβλία είναι ότι υπάρχουν για όλα τα επίπεδα ανάγνωσης για μαθητές Δημοτικού και ότι παρέχει για όλα οργανωμένα πλάνα μαθημάτων, με σκοπούς ανάγνωσης.

Σε ένα σχολικό πλαίσιο, το Guided reading προτείνεται να γίνεται κάθε μέρα για μισή ώρα και η τάξη ασχολείται με ένα κείμενο τη βδομάδα. Εμείς λόγω των υποχρεώσεων μας, το κάναμε διαφορετικά. Ασχολούμασταν με ένα κείμενο περίπου 3-4 φορές, από μια φορά τη βδομάδα για περίπου μία ώρα με διαλείμματα.

Πριν από το πρώτο διάβασμα και αφού είχε έρθει σε επαφή με κάποιες λέξεις του κειμένου, διάβαζε τον τίτλο και κοιτούσαμε λίγο τις εικόνες, κάνοντας μια συζήτηση σχετικά με τις εικόνες ή τι ξέρουμε για το θέμα του βιβλίου, μπορεί να κάναμε προβλέψεις για κάτι κ.α. Η Ιόλη συνήθως δεν λάμβανε μέρος στη συζήτηση με ανεξάρτητο τρόπο, χρειαζόταν να την καθοδηγήσω, κάνοντας modeling και πλάγιες ερωτήσεις μέσα από το σύστημα επικοινωνίας. Για να μπορέσει να συμμετέχει στη συζήτηση, συνήθως την πήγαινα στις αντίστοιχες κατηγορίες λέξεων (scaffolding).

Επίσης αν χρειαζόταν μπορεί να κάναμε και μια δραστηριότητα για να ενισχύσουμε την κατανόηση σχετικά με το σκοπό διαβάσματος. Για παράδειγμα αν ο σκοπός ήταν να βάλουμε σε σειρά τα γεγονότα, χρησιμοποιώντας τις εικόνες του μαθήματος, μπορεί να μιλούσαμε γενικά για την έννοια της σειράς. Επιπλέον κάναμε και ένα παράδειγμα, π.χ. να βάλουμε σε σειρά αυτά που κάνει η Ιόλη μέσα στη μέρα. Αυτή η προετοιμασία ήταν ένα μάθημα από μόνη της.

Στα επόμενα μαθήματα ακολουθούσαν 2-3 διαβάσματα με διαφορετικούς σκοπούς και στο τέλος μπορεί να κάναμε και κάποια επιπλέον δραστηριότητα σχετικά με το βιβλίο ή κάποιο σχετικό γράψιμο.

Στη συνέχεια δίνω ως παράδειγμα δύο από τα βιβλία που είχαμε χρησιμοποιήσει τη δεύτερη χρονιά που δουλεύαμε την ανάγνωση, με αναλυτικά πλάνα μαθήματος. Το ένα είναι ιστορία και το άλλο ενημερωτικό. Στα μαθήματα αυτά ασχοληθήκαμε με διάφορους σκοπούς και με έναν κοινό σκοπό, το να βάλουμε σε σειρά τα γεγονότα. Σε κάθε ένα από τα βιβλία δουλέψαμε το σκοπό αυτό με διαφορετικό τρόπο.

Μυστικός Βαλεντίνος.pdf

Λήψη PDF • 337KB

Lp - Μυστικός Βαλεντίνος.pdf

Λήψη PDF • 396KB

Μεγαλώνω ντομάτες σε 6 βήματα.pdf

Λήψη PDF • 566KB

Lp - Μεγαλώνω ντομάτες σε 6 βήματα.pdf

Λήψη PDF • 276KB

Στα επόμενα χρόνια μέχρι τώρα συνεχίζουμε περίπου με τον ίδιο τρόπο μαθήματος. Δηλαδή η Ιόλη κάνει μάθημα με τη δασκάλα της από τα βιβλία Γλώσσας του Δημοτικού (τώρα βρίσκονται στο βιβλίο Γ' Δημοτικού) και ταυτόχρονα κάνουμε και μαζί ανάγνωση και κατανόηση κειμένων, τα περισσότερα από το Reading A-Z. Τα κείμενα που κάνουμε τώρα είναι πολύ μεγαλύτερα, οι σκοποί λίγο πιο δύσκολοι (εξιστόρηση - retell, περίληψη, εντοπίζω το πρόβλημα και τη λύση, εντοπίζω διάφορες πληροφορίες στα κείμενα κ.α.), ενώ δε χρειαζόμαστε πια τόση προετοιμασία πριν το πρώτο διάβασμα.

Η Ιόλη έχει κάνει μεγάλη πρόοδο στην ανάγνωση με κατανόηση, ίσως μεγαλύτερη από κάθε άλλο μάθημα που κάνουμε, μπορεί να απαντήσει σε ερωτήσεις κατανόησης με ποσοστό επιτυχίας πάνω από 80% και πολλές φορές τα απαντάει όλα σωστά. Συνήθως τις ερωτήσεις δεν τις κάνουμε στον υπολογιστή, της γράφω 3-4 επιλογές σε έναν φορητό ασπροπίνακα και κοιτάει στην απάντηση που θέλει ή της κάνω ερωτήσεις ναι - όχι.

Ακόμα, όταν δεν έχει μεγάλη απραξία και μπορεί να εστιάσει καλύτερα το βλέμμα της στην οθόνη, της ζητάω να μου δείξει κάτι στο κείμενο και βλέπω πού κοιτάει με την επιλογή hover του Computer Control. Συνήθως μπορεί να κοιτάξει την παράγραφο που αναφέρεται κάτι, ενώ μερικές φορές μπορεί να εστιάσει σε συγκεκριμένες προτάσεις και λέξεις.

Στο video αυτό της κάνω μια ερώτηση για ένα κείμενο που είχε ήδη διαβάσει μόνη της και καταφέρνει να εστιάσει σε μια λέξη που δείχνει την απάντηση. Εκείνη τη μέρα η Ιόλη δεν είχε ιδιαίτερη απραξία, γι' αυτό και μπόρεσε να μου δείξει τόσο συγκεκριμένα τη λέξη. Το video έχει τραβηχτεί από ένα πρόγραμμα, το GazeViewer της Tobii που δείχνει με κόκκινο πού εστιάζει το βλέμμα της η Ιόλη. Την ώρα που κοιτάει στην οθόνη, τα χρώματα δεν φαίνονται, μπορώ όμως να καταλάβω πού κοιτάει γιατί βλέπω τον κέρσορα που κινείται (με Computer Control).

Κάθε χρόνο, εκτός από τους σκοπούς κατανόησης, στόχος μας είναι να αυξάνουμε σταδιακά το κείμενο που μπορεί να διαβάσει στα πλαίσια ενός μαθήματος. Επιπλέον, φέτος εκτός από τα προσαρμοσμένα κείμενα, κάνουμε και κάποια λογοτεχνικά βιβλία που δεν είναι πολύ μεγάλα και έχουν ευανάγνωστο κείμενο. Θέλω σιγά σιγά να συνηθίζει και σε κείμενα που έχουν εικόνες, χωρίς να αποσπούν την προσοχή της από το κείμενο. Γι' αυτό το λόγο τα βιβλία που της βάζω στην ψηφιακή βιβλιοθήκη στον υπολογιστή της είναι κανονικά, μαζί με τις εικόνες τους.

Ας κλείσουμε με το σημαντικότερο... Τους λόγους για τους οποίους αξίζει να προσπαθούμε έτσι ώστε τα άτομα με σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας να μπορούν να διαβάζουν ανεξάρτητα.

• Η ανάγνωση βοηθάει και στην εκμάθηση της γραφής. Και τα δύο μαζί στην ανεξαρτησία. Όταν κάποιος μπορεί να διαβάσει και να γράφει μπορεί να πει οτιδήποτε θέλει στο σύστημα επικοινωνίας του, γράφοντας και στο πληκτρολόγιο, χωρίς να περιορίζεται από το έτοιμο λεξιλόγιο. Επιπλέον μπορεί να γράφει πιο γρήγορα, χρησιμοποιώντας και την πρόβλεψη.

• Μπορεί να εντοπίζει ευκολότερα τις λέξεις στο σύστημα επικοινωνίας του, διαβάζοντας τις λεζάντες στις επιλογές. Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για λεξιλόγιο που δεν χρησιμοποιούμε συχνά και για πιο αόριστες έννοιες που δεν μπορούμε να καταλάβουμε και πολλά από το σύμβολο που είναι πάνω στην επιλογή.

• Μπορεί να διαβάζει βιβλία στον ελεύθερο χρόνο του. Σε στιγμές που δεν μπορεί να ασχοληθεί κάποιος μαζί της, η Ιόλη διαλέγει συχνά από μόνη της να πάει να διαβάσει κάποιο βιβλίο από την ψηφιακή της βιβλιοθήκη.

• Μπορεί να διαβάζει τους υπότιτλους σε ξένες ταινίες και σειρές.

• Είναι πιο εύκολο να στέλνει μηνύματα στους φίλους του και να διαβάζει τα μηνύματα τους.

• Αντίστοιχα, τα μεγαλύτερα άτομα, μπορούν να συμμετέχουν σε κοινωνικά δίκτυα. Για τα άτομα με σωματική αναπηρία, αυτό είναι κάτι πολύ σημαντικό που βοηθάει στην κοινωνικοποίηση τους.

• Μπορεί να διαβάσει οποιοδήποτε κείμενο. Αυτό είναι πολύ χρήσιμο γιατί ο γραπτός λόγος βρίσκεται παντού γύρω μας, στα προϊόντα, στις πινακίδες κυκλοφορίας, κ.α.

• Και κάτι τελευταίο που είναι ίσως το πιο σημαντικό... Η ικανότητα της ανάγνωσης και της γραφής, βοηθάει στη συμπερίληψη του ατόμου στην κοινωνία. Σε πιο αναπτυγμένες και ευαισθητοποιημένες χώρες ως προς την αναπηρία, παιδιά όπως η Ιόλη, με σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας και κινητική αναπηρία, φοιτούν σε κανονικά σχολεία μαζί με τους συνομηλίκους τους, απολαμβάνοντας την ίδια ποιοτική εκπαίδευση όπως και αυτοί. Αυτό φυσικά οφείλεται και στις παροχές, τις προσαρμογές και το προσωπικό που δίνουν τα κράτη αυτά στα ανάπηρα άτομα, κάτι που είναι τελείως ξένο με την ελληνική πραγματικότητα. Υπάρχουν ακόμα και άτομα με σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας που φοιτούν σε Πανεπιστήμια και εργάζονται ως σύμβουλοι για την αναπηρία στις τοπικές τους κοινωνίες, όπως για παράδειγμα δύο νεαρές κοπέλες με σύνδρομο rett από τον Καναδά, η μία με ανεξάρτητη επικοινωνία και η άλλη με αυτόνομη.