Γλωσσολογική δεξιότητα επικοινωνίας

Φέτος θα δώσουμε πιο μεγάλη βαρύτητα στη γλωσσολογική δεξιότητα που σχετίζεται με την επικοινωνία. Η γλωσσολογική δεξιότητα είναι από τις πιο σημαντικές δεξιότητες, αν όχι η σημαντικότερη, γιατί όσο πιο σωστά μιλάει κάποιος με το σύστημα επικοινωνίας του, τόσο πιο κατανοητός γίνεται, επομένως μπορεί πιο εύκολα να επικοινωνήσει με τους άλλους ανθρώπους.

Η Ιόλη, παρόλο που δεν μιλάει συνήθως με πολύ σωστές προτάσεις, μιλάει για διάφορα θέματα, σε διάφορες περιπτώσεις και για διάφορους λόγους. Αν μπορέσει να βελτιώσει τις προτάσεις της, και την οργάνωση της επικοινωνίας της, αυτό θα τη βοηθήσει να γίνεται πιο κατανοητή και να μπορεί να μιλάει πιο εύκολα και με ανθρώπους που δεν έχουν εμπειρία με την εναλλακτική επικοινωνία.

Σε ένα σύστημα επικοινωνίας με σύμβολα δεν είναι τόσο εύκολο να φτιάξεις μια πρόταση με σωστή γραμματική και σύνταξη. Κάποιες φορές μπορεί να είναι αδύνατον, αν δεν χρησιμοποιήσεις και το πληκτρολόγιο. Για να βοηθήσω την Ιόλη στο θέμα αυτό, της έχω φτιάξει κάποιες δυνατότητες για αυτόματη ή πιο εύκολη μετατροπή των λέξεων με βάση κάποιους κανόνες της γραμματικής. Κάποιες από αυτές είναι υλοποιημένες και στα έτοιμα λεξιλόγια συμβόλων, όπως τα Symbol Talker C και D.

1. Πατώντας αντωνυμίες ή λέξεις από την κατηγορία άνθρωποι: Αυτόματη μετατροπή των ρημάτων του λεξιλογίου στο αντίστοιχο πρόσωπο και αριθμό. Για παράδειγμα, αν πατήσω το "εσύ", όλα τα ρήματα του λεξιλογίου θα μετατραπούν σε δεύτερο ενικό πρόσωπο (κάνεις, παίρνεις, τρως κλπ).

2. Ειδική σελίδα με κουμπιά που μετατρέπουν τα ρήματα σε διάφορους χρόνους (αόριστο, παρατατικό, μέλλοντα κλπ) και στα διαφορετικά πρόσωπα (χωρίς να βάλω μπροστά αντωνυμία). Πατώντας ένα κουμπί από αυτή τη σελίδα, όλα τα ρήματα του λεξιλογίου μετατρέπονται στον αντίστοιχο χρόνο ή πρόσωπο (ανάλογα με το κουμπί που θα πατήσω). Η μετατροπή σε κάποιο πρόσωπο παίζει συνδυαστικά με τη μετατροπή του χρόνου. Δηλαδή, αν πατήσω το "εσύ" και μετά αλλάξω το χρόνο σε αόριστο, τότε τα ρήματα του λεξιλογίου θα μετατραπούν σε δεύτερο ενικό αορίστου (έκανες, πήρες, έπαιξες κλπ).

3. Κάποια βοηθητικά ρήματα, κάνουν αυτόματη μετατροπή του χρόνου. Στο "θέλω", στο "χρειάζομαι", στο "μπορώ" και στο "έχω", υπάρχει αυτόματη γραμματική. Αν πατήσω τα τρία πρώτα, τα ρήματα του λεξιλογίου, μετατρέπονται σε υποτακτική του αορίστου (να κάνω, να πάρω, να παίξω κλπ). Αν πατήσω το "έχω", τα ρήματα μετατρέπονται σε παρακείμενο (πχ έχω + σταματώ = έχω σταματήσει). Και αυτή η δυνατότητα παίζει συνδυαστικά με τις δύο παραπάνω (π.χ. παρατατικός + θέλω + εσύ + σταματώ = ήθελα εσύ να σταματήσεις, αόριστος + εσύ + έχω+ σταματώ = εσύ είχες σταματήσει).

4. Μετατροπή του χρόνου και των προσώπων μετά την επιλογή του ρήματος. Οι προηγούμενες μετατροπές γίνονται πριν επιλέξουμε το ρήμα που θέλουμε. Για να μπορεί να αλλάξει το χρόνο ή το πρόσωπο και μετά, αν έχει κάνει κάποιο λάθος, της έχω φτιάξει μια σελίδα που εμφανίζει το ρήμα που έχει επιλέξει σε όλους τους διαθέσιμους χρόνους και πρόσωπα. Αν για παράδειγμα επιλέξω "εσύ πάω", θα ακουστεί "εσύ πας". Αν θέλω αυτό να το μετατρέψω σε αόριστο εκ των υστέρων, τότε μπορώ να πάω σε αυτή τη σελίδα, όπου εμφανίζεται η ακόλουθη εικόνα: 

Αν επιλέξω το πήγες, στο παράθυρο μηνύματος το "πας" θα αντικατασταθεί από το πήγες, δηλαδή το αποτέλεσμα θα είναι "εσύ πήγες".

5. Υποχρεωτική επιλογή προσώπου για τα επίθετα και τις μετοχές. Σε κάποιες κατηγορίες που αφορούν κυρίως ανθρώπους (περιγραφή ατόμων και συναισθήματα), όταν τις πατάει και πριν εμφανιστούν οι λέξεις της κάθε κατηγορίας, εμφανίζεται μια σελίδα από την οποία πρέπει να επιλέξει το πρόσωπο. 

Οι λέξεις της αντίστοιχης κατηγορίας εμφανίζονται στο πρόσωπο που θα επιλέξει. Αν δηλαδή επιλέξει το "-η", στα συναισθήματα, θα εμφανιστεί η ακόλουθη σελίδα.

6. Ενικός - πληθυντικός: Η αλλαγή από ενικό αριθμό σε πληθυντικό, γίνεται από μια ειδική σελίδα, όπου πρέπει να επιλέξει το κουμπί που αντιστοιχεί στην κατάληξη και το γένος της λέξης που θέλει να μετατρέψει.

7. Πτώσεις: Η αλλαγή αυτή δεν μπορεί να γίνει αυτόματα ή εύκολα. Σε μια ειδική σελίδα "καταλήξεις", έχει τη δυνατότητα να σβήσει μέχρι το γράμμα που θέλει και στη συνέχεια να προσθέσει με μια επιλογή την κατάληξη που επιθυμεί. Συνήθως, προσπαθώ να πω με διαφορετικό τρόπο μια πρόταση για να μη χρειαστεί να χρησιμοποιήσω αλλαγή πτώσης. Για παράδειγμα αν θέλω να πω "Η μπάλα είναι των παιδιών", μπορεί να πω "Τα παιδιά έχουν μια μπάλα".

8. Πρόβλεψη λέξεων: Αυτή η διαδικασία δε σχετίζεται άμεσα με τη γραμματική αλλά της επιτρέπει να φτιάχνει εύκολα κάποιες προτάσεις που χρησιμοποιεί πιο συχνά, ή είναι δύσκολο να τις φτιάξει λέξη λέξη. Σε όλες σχεδόν τις επιλογές της αρχικής της οθόνης, εμφανίζονται με το κλικ, 3 επιλογές που ταιριάζουν με τη λέξη που επέλεξε. Για παράδειγμα όταν επιλέξει το "βλέπω", εμφανίζονται οι λέξεις "κάποιον", "κάτι" και "τηλεόραση", όταν επιλέξει το "πώς", εμφανίζονται τα "πώς είσαι", "πώς σου φαίνεται;", "πώς είμαι", κλπ.

Ίσως αναρωτιέστε τι χρησιμοποιεί η Ιόλη από όλα αυτά; Η απάντηση είναι ότι κάποια τα χρησιμοποιεί με επιτυχία σε αρκετά μεγάλο βαθμό, κάποια άλλα λιγότερο και κάποια καθόλου. Έχουν περάσει πάνω από τρία χρόνια από τότε που ενσωμάτωσα αυτές τις δυνατότητες στο σύστημά της και από τότε προσπαθώ να τις χρησιμοποιώ συχνά κατά τη διάρκεια του modeling. Η Ιόλη χρησιμοποιεί κυρίως τις αλλαγές προσώπων μέσω των αντωνυμιών, ιδίως το "εσύ" που είναι και πιο εύκολα προσβάσιμο από την αρχική της σελίδα, αλλά και άλλες αντωνυμίες. Επιπλέον χρησιμοποιεί αρκετά καλά τις αλλαγές στα πρόσωπα που αφορούν τις περιγραφές και τα συναισθήματα, τα βοηθητικά ρήματα (θέλω, μπορώ, χρειάζομαι, έχω) και κάποιες από τις προβλέψεις λέξεων. Κατά καιρούς, χρησιμοποιεί και την αλλαγή των χρόνων, αλλά είναι πιο σπάνιο. Τώρα τελευταία είχε κάνει δύο πολύ επιτυχημένες προσπάθειες να συμπεριλάβει την αλλαγή του χρόνου για να μου διευκρινίσει ότι μιλάει για κάτι που έγινε πριν και όχι για τώρα την πρώτη φορά και τη δεύτερη φορά χρησιμοποίησε την προστακτική για να πει στην αδερφή της να σταματήσει να κάνει κάτι.

Η ελληνική γλώσσα είναι πολύ πλούσια και έχει σύνθετη γραμματική. Δεν μπορούν όλα τα γραμματικά φαινόμενα να αποτυπωθούν σε ένα σύστημα συμβόλων και αυτό δεν είναι το ζητούμενο. Το ζητούμενο είναι να μπορεί ο χρήστης εναλλακτικής επικοινωνίας να γίνει κατανοητός σε μεγάλο βαθμό. Η αλλαγή των προσώπων και των χρόνων είναι πολύ σημαντική για να μπορεί κάποιος να γίνεται συγκεκριμένος για κάτι και επομένως περισσότερο κατανοητός στους άλλους. Τα υπόλοιπα, κατά τη γνώμη μου, είναι λιγότερο σημαντικά και εφόσον είναι πολύ δύσκολο να αποτυπωθούν στο σύστημα επικοινωνίας, δεν θεωρώ ότι είναι προτεραιότητα για την Ιόλη να μάθει να τα χρησιμοποιεί.

Μια σημείωση: Το modeling προτάσεων με σωστή γραμματική είναι σημαντικό για ένα χρήστη που γνωρίζει αρκετά καλά το λεξιλόγιό του και σχηματίζει μόνος του προτάσεις τριών τουλάχιστον λέξεων. Σε πιο αρχάριους χρήστες δεν χρειάζεται να ασχολούμαστε με τη γραμματική καθώς κάνουμε modeling και ίσως οι πολύπλοκες διαδικασίες για την αλλαγή των χρόνων κλπ να μπερδέψουν ένα χρήστη που ακόμα προσπαθεί να μάθει το λεξιλόγιο.

Εκτός από τη γραμματική, φέτος θα ασχοληθούμε και με κάποια άλλα πράγματα που είναι σημαντικά για να γίνεται κάποιος συγκεκριμένος και κατανοητός. Η σειρά της πρότασης είναι πολύ σημαντική. Στην καθομιλουμένη μπορεί να είναι το ίδιο να πω "πάμε παραλία" και "παραλία πάμε", αλλά σε ένα σύστημα επικοινωνίας είναι πιο εύκολο να έχεις συγκεκριμένη σειρά για να φτιάχνεις τις προτάσεις, έτσι ώστε να πετυχαίνει και η αυτόματη μετατροπή της γραμματικής. Για παράδειγμα, αν επιλέξω "εμείς"+"πάω"+ "παραλία" θα ακουστεί σωστά, "εμείς πάμε παραλία", ενώ αν επιλέξω "πάω"+"παραλία"+ "εμείς", θα ακουστεί ακριβώς έτσι, δεν θα αλλάξει το ρήμα. Βέβαια, όπως ανέφερα και πριν, υπάρχουν τρόποι μετατροπής των προσώπων με κουμπί, χωρίς να χρειαστεί να χρησιμοποιήσω αντωνυμία, αλλά για την Ιόλη τουλάχιστον είναι πιο δύσκολο. Επίσης η σειρά κάποιες φορές είναι πολύ σημαντική, όταν για παράδειγμα θέλω να χρησιμοποιήσω άρνηση, τότε το "δεν" πρέπει να πηγαίνει πάντα πριν από το ρήμα για να βγάζει νόημα αυτό που λέω. 

Μπορεί να ακούγεται απλό αλλά για πολλούς χρήστες εναλλακτικής επικοινωνίας η σειρά της πρότασης είναι δύσκολη. Αυτό συνήθως συμβαίνει γιατί οι χρήστες προτιμούν να ξεκινήσουν με την πιο σημαντική γι' αυτούς λέξη, ή την πιο δύσκολα προσβάσιμη, π.χ. "παραλία" και μετά μπορεί να βάλουν και το ρήμα για να γίνουν πιο συγκεκριμένοι.

Ένα ακόμα κομμάτι με το οποίο θα ασχοληθούμε, είναι και η επιλογή λέξεων για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι. Η Ιόλη έχει ένα θέμα, που έχω αναφέρει ξανά και σχετίζεται με την απραξία, το συντονισμό και την  πρόσβαση. Κάποιες φορές μπορεί να επιλέγει από μια κατηγορία μια λέξη που δεν είναι αυτή που ήθελε, επειδή είναι πιο εύκολα προσβάσιμη. Για παράδειγμα, μπορεί να ξεκινήσει να λέει "πίνω" και μετά να πάει στην κατηγορία "φρούτα". Εκεί το πιθανότερο είναι ότι θέλει να επιλέξει τη λέξη "καρπούζι", γιατί είναι ο μόνος χυμός που της αρέσει. Αντί γι' αυτό όμως, μπορεί να επιλέξει το "πορτοκάλι" (που δεν της αρέσει καθόλου), επειδή η λέξη είναι πιο εύκολα προσβάσιμη. Αυτό που προσπαθώ να της μάθω είναι πως δεν πρέπει να βιάζεται να επιλέξει τη λέξη, μόλις μπει μέσα στην κατηγορία. Επίσης πως αν δυσκολεύεται να επιλέξει τη συγκεκριμένη λέξη που θέλει, ή δεν ξέρει πού είναι, είναι προτιμότερο να μην επιλέξει κάτι άλλο τυχαίο, αλλά να επιλέξει τη γενική λέξη που αντιστοιχεί στην εκάστοτε κατηγορία, π.χ. φρούτο, ζώο, φυτό, κλπ, η οποία σχεδόν πάντα βρίσκεται στην πρώτη επιλογή της κατηγορίας.

Η Ιόλη έχει διδαχθεί διάφορους γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες, τόσο στη Γλώσσα με τη δασκάλα της, όσο και μαζί μου στο μάθημα που κάνουμε για το γράψιμο. Τους κατανοεί αλλά είναι δύσκολο να τους συμπεριλάβει στην ομιλία της. Στο μάθημα επικοινωνίας που θα κάνουμε φέτος, θα θυμηθούμε τους κανόνες αυτούς, θα πούμε παραδείγματα προτάσεων και θα προσπαθήσουμε να τους εφαρμόσουμε στην ομιλία μας, μέσα από παιχνίδια και ευχάριστες δραστηριότητες. Ουσιαστικά το μάθημα αυτό είναι μια γρήγορη ανασκόπηση των κανόνων που έχει μάθει στη Γλώσσα και στη συνέχεια η πρακτική αποτύπωση τους στο σύστημα επικοινωνίας της.

Κάθε ενότητα θα μας πάρει περίπου ένα μήνα (4 μαθήματα), με διάφορες δραστηριότητες. Προσπαθώ σε κάθε ενότητα να μην ξεχνάω τι έμαθα στην προηγούμενη.

Μορφή ενότητας:

Μάθημα 1. Θα θυμόμαστε τον κανόνα που θέλουμε να εξασκήσουμε στο σύστημα επικοινωνίας. Θεωρία και παραδείγματα.

Μαθήματα 2 - 4. Μέσα από παιχνίδια και ευχάριστες δραστηριότητες θα εξασκούμε την επικοινωνία μας με βάση τον κανόνα αυτό. Παίρνω τις όχι και τόσο τέλειες προτάσεις της και τις δείχνω με πιο σωστό τρόπο (recast).

Ενότητες με τις οποίες θα ασχοληθούμε:

• Συντακτική σειρά μιας πρότασης : Υποκείμενο ρήμα αντικείμενο/ κατηγορούμενο. 

• Βάζω υποκείμενο εκεί που χρειάζεται (όταν δεν μιλάω για κάτι που κάνω εγώ). 

• Βάζω τα επίθετα και τις μετοχές (περιγραφές, συναισθήματα) στο σωστό αριθμό (ενικό -πληθυντικό) και στο σωστό πρόσωπο.

• Αόριστος και Παρατατικός - μιλάω για κάτι που έκανα πριν. 

• Μέλλοντας - μιλάω για κάτι που θα γίνει. 

• Βάζω μικρές λέξεις για να κάνω τις προτάσεις μου πιο πλήρεις: άρθρα, συνδετικές λέξεις (με, στο, και)

• Εμπλουτίζω τις προτάσεις μου με περισσότερες λεπτομέρειες, γίνομαι πιο συγκεκριμένη: χρονικές λέξεις, αντικείμενα κλπ.

Θα ήθελα να σημειώσω ότι για να αποκτήσει ένα άτομο πραγματική ανεξαρτησία στο κομμάτι αυτό, ο μόνος τρόπος είναι να μπορεί να γράφει στο πληκτρολόγιο. Με αυτό τον τρόπο δεν περιορίζεται από το λεξιλόγιο ή από τις δυνατότητες που παρέχει ένα σύστημα ως προς τη γραμματική. Κάποιοι χρήστες μαθαίνουν με την πάροδο του χρόνου να χρησιμοποιούν το πληκτρολόγιο ως μέρος του λεξιλογίου τους ή αλλάζουν αποκλειστικά σε συστήματα επικοινωνίας με κείμενο και πληκτρολόγιο. 

Η Ιόλη, παρόλο που βελτιώνεται στο γράψιμο με το εναλλακτικό της μολύβι, δεν έχει καταφέρει ακόμα να ελέγξει με επιτυχία το πληκτρολόγιο του υπολογιστή. Το γράψιμο είναι από μόνο του δύσκολη διαδικασία και σε συνδυασμό με την πρόσβαση της στον υπολογιστή που δεν είναι η καλύτερη τα τελευταία χρόνια, αλλά και τα θέματα συντονισμού και την απραξία που έχει, δυσκολεύεται πάρα πολύ. Παλιότερα υπήρχαν εποχές που τα πήγαινε καλύτερα, αλλά δυστυχώς η πρόσβαση της στον υπολογιστή, δυσκολεύει περισσότερο χρόνο με το χρόνο, καθώς λόγω ηλικίας έχει αυξηθεί πολύ η μυωπία της.