Κοινωνικός διάλογος - ξεκινώ, συνεχίζω και ολοκληρώνω ένα διάλογο

Στα επόμενα μαθήματά μας, είδαμε πώς μπορούμε να ξεκινήσουμε, να συνεχίσουμε και να ολοκληρώσουμε ένα διάλογο. Αρχικά, ασχοληθήκαμε λίγο περισσότερο με την έναρξη του διαλόγου. Συγκεκριμένα πώς μπορούμε να τραβήξουμε την προσοχή κάποιου και να ξεκινήσουμε να του λέμε κάτι που θέλουμε.

Συνήθως οι χρήστες εναλλακτικής επικοινωνίας δυσκολεύονται να τραβήξουν την προσοχή κάποιου για πολλούς λόγους. Εκτός από τον τρόπο που επικοινωνούν, που μπορεί να μην είναι νευροτυπικός, οι συσκευές επικοινωνίας έχουν κάποιους επιπλέον περιορισμούς:

• Η φωνή στο σύστημα επικοινωνίας δεν έχει χρώμα ούτε συναίσθημα. Δεν μπορείς να δώσεις έμφαση, να ρωτήσεις, να πεις κάτι χαρούμενα ή λυπημένα. Τις περισσότερες φορές τα πάντα ακούγονται με τον ίδιο τρόπο.

• Η φωνή δεν είναι αρκετά δυνατή. Κάποιες αποκλειστικές συσκευές επικοινωνίας, όπως για παράδειγμα η σειρά I (I13, I16) της Tobii, έχουν ενσωματωμένα δυνατά ηχεία, αλλά αυτές είναι πολύ ακριβές και δεν μπορεί να τις αγοράσει κάποιος, εκτός αν τις καλύπτει η ασφάλεια του. Στην Ελλάδα οι συσκευές επικοινωνίας δεν επιδοτούνται από τα ασφαλιστικά ταμεία. Η άλλη επιλογή είναι να προσθέσει κάποιος επιπλέον φορητό ηχείο που όμως έχει και αυτό τους περιορισμούς του.

• Στα ελληνικά, δεν υπάρχουν παιδικές φωνές. Για μερικούς ανθρώπους μπορεί να είναι δύσκολο να αντιληφθούν ότι μια ενήλικη φωνή προέρχεται από ένα παιδί.

Όλα τα παραπάνω δυσκολεύουν κάποιον να ξεκινήσει μια συζήτηση, ιδίως όταν βρίσκεται σε παρέα που όλοι μιλούν ταυτόχρονα. Τα άτομα που έχουν χρήση των χεριών τους, μαθαίνουν και μη λεκτικούς τρόπους να παίρνουν το λόγο, όπως να σηκώνουν το χέρι τους ή να ακουμπούν κάποιον στον ώμο κ.α.. Για την Ιόλη δεν ισχύει κάτι τέτοιο, η φωνή της είναι ο μόνος τρόπος να πάρει το λόγο. Εδώ φυσικά έχει μεγάλη σημασία να έχει δίπλα της ανθρώπους που την προσέχουν και ένα βοηθό επικοινωνίας που θα διευκολύνει το διάλογο. Αν θέλει να συμμετέχει σε κάποια συζήτηση και έχει εκ των προτέρων την προσοχή του συνομιλητή της, είναι πιο εύκολο να συμμετέχει. Μπορεί βέβαια να χρειαστεί να κάνουμε κάποια διευκρίνιση σχετικά με αυτά που λέει, αλλά είναι πιο εύκολο να επιτευχθεί η επικοινωνία.

Το πιο δύσκολο κομμάτι είναι να τραβήξει την προσοχή του συνομιλητή της, ιδίως όταν αυτός είναι παιδί. Εδώ θέλω να σημειώσω κάτι που είχα διαβάσει παλιότερα σε μια συζήτηση σχετικά με το θέμα πώς να τραβήξουμε την προσοχή. Ένας ενήλικας χρήστης εναλλακτικής επικοινωνίας με πλήρως λειτουργική επικοινωνία, ισχυριζόταν ότι ο μόνος αποτελεσματικός τρόπος που έχει βρει για να κερδίζει την προσοχή σε πολύ κόσμο ήταν να χρησιμοποιεί ένα κουμπί στο οποίο είχε βάλει ένα δυνατό ήχο σαν κόρνα. Το θεώρησα ενδιαφέρουσα ιδέα τότε, αλλά δεν το υλοποίησα γιατί θεωρώ ότι η Ιόλη θα το έβλεπε ως παιχνίδι και θα το πάταγε σε διάφορες περιπτώσεις που δεν θα ήταν απαραίτητο.

Ξεκινήσαμε λοιπόν να βλέπουμε διάφορους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να τραβήξουμε την προσοχή. Το πρώτο βήμα είναι να έχουμε δυνατά τη φωνή του υπολογιστή. Αυτό το καλύψαμε στο προηγούμενο μάθημα. Από εκεί και πέρα είδαμε πώς μπορούμε να ξεκινήσουμε τη συζήτηση έτσι ώστε να μας προσέχουν οι άλλοι. Ρωτήσαμε και τη γνώμη της Μελίνας η οποία μας είπε πως όταν θέλει να μιλήσει στις φίλες της ξεκινάει την πρόταση της με τη λέξη "κορίτσια..." ή με το όνομα μιας συγκεκριμένης φίλης. Της έδειξα πώς μπορεί να κάνει και αυτή κάτι αντίστοιχο, αν έχει το όνομα του ανθρώπου στον υπολογιστή της, μπορεί να ξεκινήσει με αυτό ή με μια γενική λέξη όπως "παιδιά". Διαλέξαμε, ως παράδειγμα, το όνομα της Μελίνας. Στο σημείο αυτό της είπα πως καλό είναι να μην πει κάτι άλλο μέχρι να καταλάβει ότι έχει κερδίσει την προσοχή του συνομιλητή της, αλλά να επαναλάβει αυτό που έχει πει, επιλέγοντας ξανά το παράθυρο διαλόγου.

Της έδειξα και κάποιες φράσεις ακόμα που μπορεί να χρησιμοποιήσει αν δει ότι το άτομο συνεχίζει να μην την προσέχει, "Θέλω να πω κάτι" ( φράσεις sentence starters), "Εσύ ακούς;" (Ρήματα), "Κοίταξε με!" (φράσεις), "Είναι σημαντικό" (περιγραφές). Έδωσα περισσότερη έμφαση στις έτοιμες φράσεις "Θέλω να πω κάτι" και "Κοίταξε με!" επειδή είναι πιο εύκολο να τις χρησιμοποιήσει σε στιγμές απραξίας και όταν θέλει να πει κάτι γρήγορα. Της είπα να τις επαναλάβει και αυτές μέχρι να την προσέξει ο συνομιλητής της. Το κάναμε και εξάσκηση, όπου ζήτησα από τη Μελίνα να μην της δίνει σημασία αρχικά και μετά επιτέλους να την ακούσει. Της φάνηκε πολύ αστείο όλο αυτό. Μέχρι εδώ κυρίως εγώ της έδειχνα τι να πει και πώς, δεν πατούσε τις επιλογές, αλλά παρακολουθούσε αυτά που της έδειχνα.

Όταν επιτέλους η Μελίνα την άκουσε και αποκρίθηκε, την προέτρεψα να σβήσει το παράθυρο διαλόγου και να συνεχίσει να λέει το μήνυμα που ήθελε να πει. Επέλεξε να της πει "έχω φίλοι φοβερές" (μετά από διευκρινιστική ερώτηση καταλάβαμε ότι ήθελε να πει εσύ έχεις φίλες φοβερές). Εδώ ήταν μια ευκαιρία να της θυμίσω να βάζει πρώτα το "εσύ" για να καταλαβαίνει ο άλλος ότι μιλάει για εκείνον και όχι για τον εαυτό της. Εκείνη τη μέρα είχαν έρθει νωρίτερα για λίγο κάποιες φίλες και συμμαθήτριες της Μελίνας στο σπίτι και η Ιόλη χάρηκε πολύ που τις είδε, παρόλο που δεν μπόρεσε να κάτσει πολύ μαζί τους (ήταν την ώρα που έτρωγε).

Στη συνέχεια της έδειξα και μερικές ακόμα φράσεις, από την κατηγορία Αρχικές λέξεις πρότασης (sentence starters) που μας βοηθούν να ξεκινήσουμε μια πιο φυσική συζήτηση. Τις έδειξα και είπα μια πρόταση ως παράδειγμα για την κάθε μία.:

Έχω μια ιδέα...

Μια μέρα...

Αποφάσισα κάτι...

Θυμάσαι όταν...

Νομίζω...

Ακόμα, είδαμε και την κατηγορία Κουβεντούλα που έχουμε και εκεί φράσεις και λέξεις που χρησιμοποιούνται για να διευκολύνουν έναν κοινωνικό διάλογο, όπως:

Τι έκανες χτες;

Τι έκανες σήμερα;

Τι έκανες το Σαββατοκύριακο;

Πώς περνάς;

Θέλεις να κάνουμε κάτι;

Θέλεις να παίξουμε;

Αν και δεν είναι σωστό να έχουμε μόνο φράσεις σε ένα σύστημα επικοινωνίας, υπάρχουν κάποιες στιγμές που χρειάζονται. Οταν θέλουμε να συμμετέχουμε σε μια συζήτηση με άλλους ανθρώπους, που είτε δεν τους γνωρίζουμε καλά ή είμαστε σε μια μεγάλη παρέα, οι φράσεις μας βοηθούν να αποκριθούμε πιο γρήγορα και εύκολα. Επιπλέον, σε τέτοιες περιπτώσεις, συνήθως η απραξία και το άγχος αυξάνονται με αποτέλεσμα να είναι πιο δύσκολος ο σχηματισμός προτάσεων λέξη λέξη. Η Ιόλη δεν χρησιμοποιεί πολύ συχνά έτοιμες φράσεις στην επικοινωνία της αλλά κάποιες φορές τις χρησιμοποιεί και τις συνδυάζει με άλλες λέξεις για να φτιάξει το μήνυμά της.

Αφού είδαμε το σχετικό λεξιλόγιο, παίξαμε για λίγο με κούκλες για να κάνουμε εξάσκηση στον κοινωνικό διάλογο. Το σενάριο ήταν ότι κάποιοι φίλοι πάνε για καφέ και κάνουν χαλαρή συζήτηση. Η Ιόλη ήθελε να πάρει μαζί το κατοικίδιο ζώο της, γι' αυτό πήραμε μαζί και το σκύλο. Δεν χρησιμοποίησε ιδιαίτερα αυτά που της έδειξα αλλά πήγε και επέλεξε τη φράση "Με λένε Ιόλη" για να συστηθεί στον έναν από τους φίλους. Ο φίλος συστήθηκε και αυτός. Στη συνέχεια, η Ιόλη τον ρώτησε αν είναι καλά και μετά ήθελε να παραγγείλει. "Είσαι καλά; Έχεις παίρνω (πάρει); Πού είναι πίνω;", "Παίρνω εκείνη χυμό παίρνω εμένα, μπορώ να έχω;" Με το "εκείνη", αναφερόταν στη Μελίνα που ήταν η τρίτη φίλη στην παρέα.

Το λεξιλόγιο για παραγγελία σε καφετέρια και εστιατόριο, το έχουμε δουλέψει και παλιότερα, μέσα από παιχνίδια ρόλων με κούκλες αλλά και με το επιτραπέζιο παιχνίδι Money match cafe της Orchard Toys. Έχουμε και μια θεματική σελίδα που χρησιμοποιούσαμε πιο παλιά. Την είχα φτιάξει με βάση μια θεματική σελίδα που χρησιμοποιούσαν κάποιες άλλες οικογένειες από το εξωτερικό. Έχει μεγάλα κουμπιά για να είναι πιο εύκολη η επιλογή και κάποια κουμπιά οδηγούν σε περισσότερες επιλογές, όπως ο χυμός που οδηγεί σε φρούτα για χυμό. Η Ιόλη πλέον δεν τη χρησιμοποιεί, προτιμά να χρησιμοποιεί το βασικό της λεξιλόγιο, αλλά μπορεί να είναι χρήσιμη για έναν αρχάριο χρήστη.

Σε πραγματικές καταστάσεις είναι πιο δύσκολο να παραγγείλει γιατί μπορεί να είναι κουρασμένη ή οι σερβιτόροι να μην της δίνουν σημασία. Μπορεί επίσης να μη θέλει κάτι άλλο γιατί πάντα της έχουμε μαζί το χυμό της και φαγητό όταν πάμε σε εστιατόριο. Κάποιες φορές όμως έχει παραγγείλει με επιτυχία, είτε απευθείας στο σερβιτόρο είτε λέγοντας σε εμάς τι ήθελε.

Η θεματική σελίδα για καφετέρια:

Στα επόμενα μαθήματα της έδειξα μερικές ακόμα φράσεις και κατηγορίες στο σύστημα της που τη βοηθούν να συμμετέχει στο διάλογο. Είδαμε πώς μπορεί να συνεχίσει ένα διάλογο και να τον ολοκληρώσει.

Τέτοιες φράσεις και λέξεις έχουμε στην κατηγορία Κουβεντούλα, όπως:

Συμφωνώ

Διαφωνώ

Δεν είμαι σίγουρη

Εντάξει

Πες μου περισσότερα

Ας μιλήσουμε για κάτι άλλο

Πώς σου φαίνεται;

Τι λες;

Και για ολοκλήρωση του διαλόγου είδαμε τους χαιρετισμούς:

Αντίο

Θα τα πούμε

Φιλάκια

Χάρηκα που σε είδα

Ακόμα είδαμε κάποιες ειδικές περιπτώσεις που οι έτοιμες φράσεις μπορεί να είναι πολύ χρήσιμες:

- Αν χρειάζομαι περισσότερο χρόνο για να αποκριθώ στο συνομιλητή μου:

Περίμενε

Μια στιγμή

Παρακαλώ κάνε λίγο υπομονή

Μη με διακόπτεις

-Αν κάτι δεν κατάλαβε καλά ο συνομιλητής μου ή έκανα λάθος:

Δεν εννοώ αυτό

Έκανα λάθος

Μπορείς να μου το πεις ξανά;

-Ενημέρωση για τον τρόπο που επικοινωνώ:

Χρησιμοποιώ αυτή τη συσκευή για να μιλάω

Έχω σύνδρομο ρετ

Κάποιες από τις οθόνες με έτοιμες φράσεις που έχει η Ιόλη στο σύστημα της:

• 

• 

• 

• 

Δε σημαίνει πως τώρα που της θύμισα το λεξιλόγιο θα ξεκινήσει ξαφνικά να το χρησιμοποιεί, αλλά μπορεί σε κάποια αντίστοιχη περίπτωση να θυμηθεί ότι έχει κάποιες φράσεις που θα τη διευκολύνουν να επικοινωνήσει το μήνυμα της. Ο στόχος είναι να μπορεί να συνδυάσει τις φράσεις αυτές με το βασικό της λεξιλόγιο, με το οποίο μπορεί να επικοινωνήσει οτιδήποτε θέλει, φτιάχνοντας προτάσεις λέξη λέξη.

Για παράδειγμα, επέλεξε να χρησιμοποιήσει τη φράση "Θέλω να πω κάτι" όταν ξεκίνησε να μιλάει στον πατέρα της για κάπου που ήθελε να πάει. Ακόμα, όταν μια φίλη, της συστήθηκε, η Ιόλη συστήθηκε και αυτή με τη φράση "Με λένε Ιόλη" που έχει στην κατηγορία "Σχετικά με εμένα".

Εκτός από αυτά που λέμε κατά τη διάρκεια ενός διαλόγου, έχει μεγάλη σημασία και η εξωλεκτική επικοινωνία, το βλέμμα, το χαμόγελο. Όταν κάποιος χαιρετάει την Ιόλη, αυτή συνήθως προτιμά να τον κοιτάξει και να χαμογελάσει, παρά να πάει να χαιρετίσει μέσα από το σύστημα επικοινωνίας της. Ακόμα και με αυτόν τον τρόπο, ο άλλος ξέρει ότι η Ιόλη τον χαιρετάει. Επιπλέον αυτό που της υπενθυμίζω συχνά, είναι όταν λέει στο σύστημα της κάτι και στην παρέα είναι περισσότερα άτομα, να κοιτάει το συνομιλητή της για να καταλάβει αυτός ότι μιλάει σε εκείνον και όχι σε κάποιον άλλο από την παρέα. Πλέον το κάνει σε μεγάλο βαθμό και κάποιες φορές το κάνει και χωρίς προτροπή.